این دو اصطلاح پزشکی معمولاً با هم مطرح می‌شوند چون هر دو به تنگی نفس در حالت درازکش مربوط هستند و اغلب نشانه‌‌ای از نارسایی قلبی (سمت چپ) یا مشکلات ریوی محسوب می‌شوند.

🛌🏻ارتوپنه (Orthopnea)

ارتوپنه یعنی فرد وقتی صاف دراز می‌کشد، دچار تنگی نفس می‌شود و برای اینکه راحت‌تر نفس بکشد، مجبور است زیر سرش چند بالش بگذارد یا به حالت نشسته بماند.

• نشانه بارز: فرد می‌گوید: «تا دراز می‌کشم نفسم می‌گیرد، اما وقتی می‌نشینم بهتر می‌شوم.»

• علت: وقتی دراز می‌کشید، خون و مایعات از پاها و شکم به سمت قفسه سینه و ریه‌ها بازمی‌گردند. اگر قلب نتواند این حجم اضافی را مدیریت کند، ریه‌ها دچار احتقان (پرخونی) می‌شوند.

• سنجش: پزشکان معمولاً می‌پرسند: «برای خوابیدن از چند بالش استفاده می‌کنی؟» (مثلاً ارتوپنه دو-بالشه).

🛏️تنگی نفس حمله‌ای شبانه (PND)

PND مخفف Paroxysmal Nocturnal Dyspnea است. این حالت شدیدتر و ناگهانی‌تر از ارتوپنه است.

• نشانه بارز: فرد چند ساعت پس از خوابیدن، ناگهان با احساس خفگی شدید از خواب می‌پرد. معمولاً فرد سراسیمه به سمت پنجره می‌رود تا هوای تازه بخورد.

• زمان بروز: معمولاً ۱ تا ۳ ساعت بعد از به خواب رفتن.

• تفاوت با ارتوپنه: در ارتوپنه فرد از همان لحظه دراز کشیدن مشکل دارد، اما در PND فرد به خواب می‌رود و ناگهان در میان شب با حمله تنگی نفس بیدار می‌شود.

مقایسه سریع

چرا این اتفاق می‌افتد؟ در اکثر موارد، این دو وضعیت نشان‌دهنده این هستند که قلب توانایی پمپاژ موثر خون را ندارد و مایعات در ریه‌ها تجمع پیدا کرده‌اند (احتقان ریوی).

نکته مهم: اگر شما یا اطرافیانتان به تازگی دچار این حالات شده‌اید، حتماً باید در اولین فرصت به یک متخصص قلب و عروق مراجعه کنید تا وضعیت سلامت قلب و ریه بررسی شود.

چرا آنژین در شب رخ می‌دهد؟ دلایل متعددی برای این پدیده وجود دارد که برخی از آن‌ها با همان مفاهیم Orthopnea و PND در ارتباط هستند:

• تغییرات همودینامیک: وقتی دراز می‌کشید، حجم خونی که به سمت قلب باز می‌گردد افزایش می‌یابد. اگر قلب ضعیف باشد، این بار اضافی باعث فشار به دیواره‌های قلب و نیاز بیشتر به اکسیژن می‌شود.

• آنژین پرینزمتال (Prinzmetal’s Angina): این یک نوع خاص از ایسکمی است که به دلیل اسپاسم (گرفتگی ناگهانی) عروق کرونر رخ می‌دهد. این اسپاسم‌ها اغلب در ساعات اولیه صبح و در حالت استراحت رخ می‌دهند.

• تغییرات سیستم عصبی: در طول مراحل خاصی از خواب (مانند خواب REM)، ضربان قلب و فشار خون ممکن است نوسان پیدا کنند که تقاضای اکسیژن قلب را بالا می‌برد.

• آپنه خواب (Sleep Apnea): قطع تنفس در خواب باعث افت شدید اکسیژن خون و استرس شدید به قلب می‌شود که می‌تواند منجر به ایسکمی شبانه شود.

علائم ایسکمی شبانه : این وضعیت ممکن است با احساسات زیر همراه باشد که فرد را از خواب بیدار می‌کند:

1. فشار یا سنگینی روی قفسه سینه (مانند نشستن یک فیل روی سینه).

2. دردی که به فک، گردن یا دست چپ انتشار می‌یابد.

3. تعریق سرد و حالت تهوع.

4. تنگی نفس همزمان با درد.

تفاوت مهم با دردهای غیرقلبی: بسیاری از افراد دردهای شبانه قفسه سینه را با رفلاکس معده (سوزش سر دل) اشتباه می‌گیرند.

• درد قلبی: معمولاً با تغییر وضعیت بدن (مثلاً پهلو به پهلو شدن) تغییر نمی‌کند و با احساس سنگینی و تنگی نفس همراه است.

• درد گوارشی: معمولاً با احساس سوزش همراه است و ممکن است با خوردن شربت آنتی‌اسید بهتر شود.

چه باید کرد؟ ایسکمی شبانه یک نشانه جدی از بیماری رگ‌های قلبی (CAD) یا نارسایی قلبی است.

توصیه جدی: اگر شب‌ها با درد قفسه سینه بیدار می‌شوید، نباید آن را پشت گوش بیندازید. پزشک معمولاً برای بررسی این وضعیت از تست‌هایی مثل نوار قلب (ECG)، اکوکاردیوگرافی یا حتی هولتر قلب (دستگاهی که ۲۴ تا ۴۸ ساعت ضربان شما را ثبت می‌کند) استفاده می‌کند.

آیا این دردها با علائم دیگری مثل تپش قلب یا خروپف شدید همراه هستند. این جزئیات می‌تواند به تشخیص دقیق‌تر کمک کند.

آنژین پرینزمتال (Prinzmetal Angina) که به آن آنژین واریانت یا اسپاسم عروق کرونر نیز گفته می‌شود، نوعی خاص و متفاوت از درد قفسه سینه است. برخلاف آنژین‌های معمولی که به دلیل انسداد رگ‌ها توسط چربی (پلاک) رخ می‌دهند، در اینجا رگ‌های قلب کاملاً باز هستند، اما به طور ناگهانی دچار انقباض شدید یا اسپاسم می‌شوند.

ویژگی‌های منحصربه‌فرد این بیماری: این بیماری با آنژین‌های قلبی رایج تفاوت‌های کلیدی دارد:

• زمان وقوع: برخلاف آنژین معمولی که هنگام ورزش یا استرس رخ می‌دهد، این اسپاسم معمولاً هنگام استراحت و اغلب در ساعات اولیه صبح (بین نیمه‌شب تا ۸ صبح) اتفاق می‌افتد.

• الگوی درد: درد بسیار شدید است و به صورت دوره‌ای (حمله‌ای) می‌آید و می‌رود.

• وضعیت رگ‌ها: فرد ممکن است هیچ گرفتگی رگی (آترواسکلروز) نداشته باشد، اما دیواره عضلانی رگ به شدت منقبض شده و جریان خون را موقتاً قطع کند.

چه عواملی باعث این اسپاسم می‌شوند؟ علت دقیق همیشه روشن نیست، اما محرک‌های زیر شناخته شده‌اند:

• سیگار کشیدن: اصلی‌ترین عامل خطر است.

• سرما: قرار گرفتن در معرض هوای بسیار سرد.

• استرس عاطفی شدید.

• داروها: برخی داروهای محرک یا داروهایی که باعث تنگی عروق می‌شوند.

• تغییرات هورمونی: نوسانات در سیستم عصبی خودکار.

تشخیص و تفاوت در نوار قلب (ECG) : یکی از موارد جالب پزشکی در مورد پرینزمتال، تغییرات در نوار قلب است:

• در سکته قلبی یا آنژین معمولی، بخشی از نوار قلب به نام قطعه ST پایین می‌رود.

• اما در حین حمله پرینزمتال، قطعه ST بالا می‌رود (ST Elevation)؛ یعنی دقیقاً شبیه به یک سکته قلبی حاد به نظر می‌رسد، با این تفاوت که پس از رفع اسپاسم، نوار قلب به حالت کاملاً طبیعی برمی‌گردد.

درمان و مدیریت : خوشبختانه این وضعیت معمولاً به خوبی با دارو کنترل می‌شود:

• نیتروگلیسیرین: برای باز کردن سریع رگ در زمان حمله.

• مسدودکننده‌های کانال کلسیم (CCBs): داروهای اصلی برای پیشگیری از وقوع اسپاسم در طولانی‌مدت.

• نکته مهم: در این بیماران، معمولاً از برخی داروهای قلبی مثل بتا-بلاکرها (مانند پروپرانولول) استفاده نمی‌شود، چون ممکن است اسپاسم را بدتر کنند.

آیا خطرناک است؟ اگرچه درد گذراست، اما چون جریان خون به قلب موقتاً قطع می‌شود، در صورت عدم درمان می‌تواند منجر به آریتمی (نامنظمی ضربان قلب) یا در موارد نادر، سکته قلبی شود.

یک سوال کلیدی: آیا این علائم را در خود یا نزدیکانتان مشاهده کرده‌اید؟ دانستن اینکه آیا درد با مصرف قرص زیرزبانی سریعاً برطرف می‌شود یا خیر، می‌تواند به پزشک در تشخیص این نوع خاص از آنژین کمک زیادی کند.

آریتمی‌های قلبی در هنگام خواب یا در لحظه‌ی دراز کشیدن، تجربه‌ای اضطراب‌آور هستند. بسیاری از افراد گزارش می‌دهند که به محض گذاشتن سر روی بالش، احساس تپش قلب (Palpitations)، لرزش در سینه یا احساس «ریختن دل» پیدا می‌کنند. این پدیده می‌تواند ناشی از تغییرات طبیعی بدن باشد یا نشانه‌ای از یک اختلال قلبی که در حالت سکون خود را نشان می‌دهد.

چرا هنگام دراز کشیدن متوجه آریتمی می‌شویم؟ در بسیاری از موارد، آریتمی در طول روز هم وجود دارد، اما به دو دلیل در شب ملموس‌تر است:

• حذف صداهای محیطی: در سکوت شب، تمرکز فرد روی بدن بالا می‌رود.

• انتقال صدا از طریق استخوان: وقتی روی گوش چپ دراز می‌کشید، قفسه سینه به تخت نزدیک‌تر شده و ارتعاشات ضربان قلب را مستقیماً می‌شنوید یا حس می‌کنید.

• فعال شدن سیستم پاراسمپاتیک: هنگام خواب، ضربان قلب به شدت پایین می‌آید (برادی‌کاردی فیزیولوژیک). در ضربان‌های پایین، فرصت برای بروز ضربان‌های نابجا (PVC/PAC) بیشتر می‌شود.

شایع‌ترین انواع آریتمی در خواب به قرار زیر گزارش شده‌اند:

• ضربان‌های زودرس (PVCs و PACs) : این‌ها شایع‌ترین دلیل احساس تپش قلب در شب هستند. فرد احساس می‌کند قلبش یک ضربان را «جا می‌اندازد» یا یک ضربه محکم (لگد زدن) در سینه حس می‌کند. معمولاً خطرناک نیستند مگر اینکه تعدادشان بسیار زیاد باشد.
•  فیبریلاسیون دهلیزی (AFib) – نوع واگال : برخی افراد دچار نوعی از AFib می‌شوند که دقیقاً هنگام استراحت یا بعد از غذا خوردن (زمانی که عصب واگ فعال است) رخ می‌دهد. این آریتمی باعث ضربان نامنظم و آشفته می‌شود.
•  برادی‌کاردی (ضربان کند): اگر ضربان قلب در خواب به زیر ۴۰ بار در دقیقه برسد، ممکن است باعث سرگیجه یا تنگی نفس در خواب شود که نیاز به بررسی (احتمالاً کارگذاری باتری قلب) دارد.

محرک‌های اصلی آریتمی شبانه : گاهی مشکل از خودِ قلب نیست، بلکه عوامل بیرونی قلب را تحریک می‌کنند:

• آپنه خواب (Sleep Apnea): قطع تنفس در خواب باعث افت اکسیژن و استرس شدید به قلب می‌شود. این یکی از بزرگترین عوامل ایجاد AFib در شب است.

• رفلاکس معده (GERD): اسید معده می‌تواند عصب واگ را تحریک کرده و باعث تپش قلب شود.

• استرس و اضطراب: کورتیزول و آدرنالین باقی‌مانده از تنش‌های روز، در هنگام دراز کشیدن خود را به شکل تپش قلب نشان می‌دهند.

• کم‌آبی بدن یا بهم خوردن الکترولیت‌ها: کمبود منیزیم یا پتاسیم در شب باعث تحریک‌پذیری عضله قلب می‌شود.

چه زمانی باید نگران شد؟ (علائم خطر) : اگر آریتمی شبانه با موارد زیر همراه بود، بررسی اورژانسی لازم است:

• سنکوپ (غش کردن) یا احساس سبکی سر شدید.

• درد قفسه سینه

• تنگی نفس شدید (که فرد را وادار به نشستن کند – مانند PND).

• سابقه خانوادگی مرگ ناگهانی قلبی.

جدول جمع‌بندی محرک‌ها و راهکارها

چرا دراز کشیدن درد را بدتر می‌کند؟ دلیل اصلی این اتفاق، تغییرات آناتومیک و فشار فیزیکی است:

• تماس لایه‌ها: پریکارد از دو لایه تشکیل شده که در حالت عادی روی هم می‌لغزند. وقتی این لایه‌ها ملتهب می‌شوند، زبر شده و روی هم اصطکاک ایجاد می‌کنند (مثل کشیده شدن دو تکه سنباده روی هم). در حالت درازکش، به دلیل اثر جاذبه، قلب بیشتر به سمت عقب و به سمت ساختارهای پشتی قفسه سینه متمایل می‌شود که باعث افزایش تماس و سایش این لایه‌های ملتهب می‌گردد.

• فشار دیافراگم: وقتی دراز می‌کشید، محتویات شکم به سمت بالا و به دیافراگم فشار می‌آورند. از آنجایی که بخش پایینی پریکارد به دیافراگم متصل است، این تغییر وضعیت باعث کشیدگی پرده ملتهب قلب و تشدید درد می‌شود.

• بهبود با خم شدن به جلو: برعکس، وقتی بیمار می‌نشیند و به جلو خم می‌شود (تکیه دادن به میز)، قلب از دیواره‌های پشتی فاصله می‌گیرد و فشار روی پریکارد ملتهب کاهش یافته و درد به سرعت کمتر می‌شود.

عوامل مؤثر بر شدت پریکاردیت : عوامل مختلفی می‌توانند باعث ایجاد این التهاب یا تشدید علائم آن شوند:

الف) عوامل عفونی (شایع‌ترین علت)

• ویروس‌ها: شایع‌ترین علت پریکاردیت، عفونت‌های ویروسی (مثل ویروس‌های گوارشی یا تنفسی) هستند.

• باکتری‌ها: کمتر شایع است اما می‌تواند منجر به پریکاردیت چرکی و خطرناک شود.

ب) عوامل سیستمیک و بیماری‌ها

• نارسایی کلیه (اوره بالا): تجمع سموم در خون (اوره) می‌تواند باعث تحریک و التهاب پرده قلب شود (پریکاردیت اورمیک).

• بیماری‌های خودایمنی: بیماری‌هایی مثل لوپوس (SLE) یا روماتیسم مفصلی که در آن‌ها سیستم ایمنی به بافت‌های خودی حمله می‌کند.

• پس از سکته قلبی: گاهی چند روز یا چند هفته بعد از سکته، به دلیل پاسخ ایمنی بدن، پرده قلب ملتهب می‌شود (سندرم درسلر).

ج) عوامل فیزیکی

• ضربه به قفسه سینه: تصادفات یا ضربات شدید.

• جراحی قلب: التهاب پس از عمل جراحی باز قلب بسیار شایع است.

علائم همراه که باید به آن‌ها دقت کرد : در کنار درد قفسه سینه که با دراز کشیدن بدتر می‌شود، پریکاردیت معمولاً با این موارد همراه است:

• تب خفیف و بی‌حالی.

• سرفه‌های خشک.

• درد شانه چپ: به دلیل تحریک عصب فرنیک که از نزدیکی پریکارد می‌گذرد، درد ممکن است به شانه یا گردن سرایت کند.

تشخیص و درمان : پزشک با گوش دادن به صدای قلب با گوشی پزشکی، ممکن است صدایی شبیه به «مالش کاغذ» (Pericardial Friction Rub) بشنود که نشانه قطعی التهاب است. درمان معمولاً شامل داروهای ضدالتهاب (مثل ایبوپروفن یا کلشی‌سین) است.

یک نکته حیاتی: اگر درد پریکاردیت ناگهان به جای “تیز بودن” تبدیل به احساس “فشار و تنگی نفس شدید” شد، ممکن است نشان‌دهنده تجمع مایع زیاد دور قلب (تامپوناد قلبی) باشد که یک اورژانس پزشکی است.

🚨 چه زمانی بلافاصله با اورژانس (۱۱۵) تماس بگیریم؟

اگر درد قفسه سینه دارای ویژگی‌های “حمله قلبی” یا “ناپایداری” باشد، نباید تا صبح صبر کنید یا خودتان رانندگی کنید. در صورت بروز موارد زیر فوراً کمک بخواهید:

• • نوع درد: احساس فشار سنگین، له کننده، یا انگار که وزنه‌ای روی سینه گذاشته شده است (به جای درد نقطه‌ای یا سوزشی).

  • انتشار درد: دردی که به فک، گردن، شانه چپ، هر دو دست یا بین دو کتف می‌زند.

  • علائم همراه:

    • تعریق سرد شدید (خیس شدن لباس).

    • تنگی نفس ناگهانی و شدید.

    • حالت تهوع یا استفراغ همراه با درد سینه.

    • احساس سرگیجه شدید یا نزدیکی به حالت غش (سنکوپ).

  • تداوم: دردی که بیش از ۵ تا ۱۰ دقیقه طول بکشد و با تغییر وضعیت یا استراحت بهتر نشود.

  • سابقه قبلی: اگر سابقه بیماری قلبی دارید و دردی متفاوت یا شدیدتر از همیشه حس می‌کنید.

🏥 چه زمانی باید در اولین فرصت (روز بعد) به پزشک مراجعه کرد؟

اگر درد شما ویژگی‌های اورژانسی بالا را ندارد اما تکرار می‌شود، باید برای بررسی علت زمینه‌ای نوبت بگیرید:

• درد پوزیشنی: دردی که فقط وقتی به پشت دراز می‌کشید ایجاد می‌شود و با نشستن یا خم شدن به جلو بهتر می‌شود (مشکوک به پریکاردیت).

• تنگی نفس فعالیتی: اگر متوجه شده‌اید که در طول روز با فعالیت کم دچار تنگی نفس می‌شوید و شب‌ها هم برای نفس کشیدن نیاز به چند بالش دارید (مشکوک به نارسایی قلبی).

• درد کوتاه و گذرا: دردهایی که مثل تیر کشیدن لحظه‌ای هستند و سریع برطرف می‌شوند، اما باعث نگرانی شما شده‌اند.

• تپش قلب شبانه: احساس ضربان نامنظم که شما را از خواب بیدار می‌کند اما باعث غش یا درد شدید نمی‌شود.

• ارتباط با غذا: دردی که بیشتر حالت سوزشی دارد و پس از خوردن شام سنگین یا هنگام دراز کشیدن رخ می‌دهد (احتمال مشکلات گوارشی که باید از موارد قلبی تفکیک شود).

⚖️ تفاوت‌های کلیدی برای تصمیم‌گیری سریع

🛟نکات حیاتی در هنگام بروز درد شبانه:

• آسپرین: اگر پزشک قبلاً منع نکرده است، جویدن یک قرص آسپرین ۳۲۵ میلی‌گرم در هنگام شک به حمله قلبی می‌تواند تا رسیدن اورژانس نجات‌بخش باشد.

• استراحت: بلافاصله فعالیت را متوقف کرده و در وضعیتی که راحت‌تر نفس می‌کشید (معمولاً نشسته) قرار بگیرید.

• در باز بماند: اگر تنها هستید، درب ورودی خانه را باز بگذارید تا تکنسین‌های اورژانس بتوانند وارد شوند.

آیا داروی خاصی مصرف می‌کنید یا سابقه بیماری فشار خون یا دیابت دارید؟ این موارد می‌توانند آستانه تحمل و نوع علائم شما را تغییر دهند.