🔷 مقدمهای بر شاخص ریسک ASCVD
شاخص ASCVD (Atherosclerotic Cardiovascular Disease Risk Score) یکی از معتبرترین ابزارهای پیشبینی خطر ابتلا به بیماریهای قلبی–عروقی آترواسکلروتیک در ۱۰ سال آینده است. این شاخص توسط کالج قلب آمریکا (ACC) و انجمن قلب آمریکا (AHA) در سال ۲۰۱۳ معرفی شد و بر اساس دادههای کلان از جمعیتهای گوناگون طراحی گردید. هدف از محاسبهی ASCVD، برآورد احتمال بروز حوادثی مانند سکتهی قلبی، سکتهی مغزی یا مرگ ناشی از بیماری قلبی در ۱۰ سال آینده است. این محاسبه به پزشک کمک میکند تصمیم بگیرد که آیا بیمار نیاز به درمان پیشگیرانه (مانند تجویز استاتین یا تغییرات شدید سبک زندگی) دارد یا خیر.
با استفاده از فرم زیر میتوانید مقدار این ریسک را برای خودتان یا عزیزانتان محاسبه کنید.
⚙️ مؤلفههای مؤثر در محاسبهی ریسک
فرمول ASCVD از چند متغیر اصلی استفاده میکند:
🟡سن و جنس
سن یکی از مهمترین عوامل تعیینکننده خطر بیماریهای قلبی–عروقی است. با افزایش سن احتمال بروز آترواسکلروز، سکته قلبی و سکته مغزی افزایش مییابد. جنس نیز در محاسبه مهم است زیرا الگوی خطر در مردان و زنان متفاوت است و فرمولهای جداگانهای برای هر کدام استفاده میشود.
- محدوده معمول برای تحلیل: ۴۰ تا ۷۹ سال
- فرمول ASCVD برای افراد خارج از این محدوده سنی اعتبار کامل ندارد و نتایج آن باید با احتیاط تفسیر شود.
🟡کلسترول تام (Total Cholesterol)
کلسترول تام مقدار کل کلسترول موجود در خون است که شامل LDL، HDL و سایر لیپوپروتئینها میشود. افزایش کلسترول تام یکی از عوامل مهم ایجاد پلاک در دیواره عروق است و میتواند خطر بیماریهای قلبی را افزایش دهد.
- واحد اندازهگیری: mg/dL
- محدوده معمول در جمعیت: حدود ۱۳۰ تا ۳۲۰ mg/dL
- محدوده معتبر برای محاسبه در مدل ASCVD: حدود ۱۳۰ تا ۳۲۰ mg/dL
🟡کلسترول HDL (کلسترول “خوب”)
HDL به عنوان «کلسترول خوب» شناخته میشود زیرا به انتقال کلسترول اضافی از بافتها به کبد کمک میکند و نقش محافظتی در برابر بیماریهای قلبی دارد. مقادیر بالاتر HDL معمولاً با کاهش خطر قلبی–عروقی همراه هستند.
- واحد اندازهگیری: mg/dL
- محدوده معمول: حدود ۲۰ تا ۱۰۰ mg/dL
- محدوده معتبر برای استفاده در محاسبه: حدود ۲۰ تا ۱۰۰ mg/dL
🟡فشار خون سیستولیک (Systolic Blood Pressure – SBP)
فشار خون سیستولیک عدد بالایی در اندازهگیری فشار خون است و نشاندهنده فشار وارد شده به دیواره عروق هنگام انقباض قلب میباشد. فشار خون بالا یکی از مهمترین عوامل خطر برای بیماریهای قلبی و سکته مغزی است.
- واحد اندازهگیری: mmHg
- محدوده معمول در جمعیت: حدود ۹۰ تا ۲۰۰ mmHg
- محدوده معتبر برای استفاده در فرمول ASCVD: تقریباً ۹۰ تا ۲۰۰ mmHg
🟡وضعیت درمان فشار خون
این متغیر نشان میدهد که آیا فرد برای کنترل فشار خون داروی کاهنده فشار خون مصرف میکند یا خیر. در مدل ASCVD اثر فشار خون در افراد درمانشده و درماننشده متفاوت در نظر گرفته میشود، زیرا درمان میتواند خطر واقعی را تغییر دهد.
- دو حالت دارد:
- در حال درمان (Yes)
- بدون درمان (No)
🟡سیگار کشیدن
مصرف سیگار یکی از مهمترین عوامل خطر قابل پیشگیری برای بیماریهای قلبی–عروقی است. سیگار باعث آسیب به دیواره عروق، افزایش التهاب و تسریع تشکیل پلاکهای آترواسکلروتیک میشود. در محاسبه ASCVD معمولاً وضعیت سیگاری بودن فعلی فرد در نظر گرفته میشود.
- دو حالت دارد:
- سیگاری فعلی (Yes)
- غیرسیگاری (No)
🟡دیابت
دیابت بهویژه زمانی که کنترل نشده باشد، خطر بیماریهای قلبی–عروقی را به طور قابل توجهی افزایش میدهد. قند خون بالا در طول زمان میتواند به عروق خونی آسیب برساند و فرآیند آترواسکلروز را تسریع کند.
در محاسبه ASCVD، وجود یا عدم وجود دیابت تشخیص داده شده در نظر گرفته میشود.
- دو حالت دارد:
- وجود دیابت (Yes)
- عدم وجود دیابت (No)
بر اساس این متغیرها، الگوریتم احتمال بروز بیماریهای قلبی–عروقی را در ۱۰ سال آینده محاسبه میکند.
📊 تفسیر نتایج شاخص ASCVD
نتیجه به صورت درصد (٪) بیان میشود و نشاندهندهی احتمال بروز حادثهی قلبی–عروقی در ۱۰ سال آینده است.
| ریسک ۱۰ ساله | طبقهبندی | تفسیر بالینی |
|---|---|---|
| کمتر از ۵٪ | خطر پایین | ادامه رعایت سبک زندگی سالم (تغذیه، فعالیت بدنی، عدم مصرف سیگار) |
| ۵ تا ۷٫۴٪ | خطر مرزی (Borderline) | بررسی دقیقتر عوامل خطر؛ در برخی بیماران میتوان درمان استاتین با دوز پایین را در نظر گرفت. |
| ۷٫۵ تا ۱۹٫۹٪ | خطر متوسط | توصیه به درمان دارویی (استاتینها) همراه با اصلاح سبک زندگی؛ تصمیم نهایی مطابق قضاوت بالینی. |
| ۲۰٪ و بالاتر | خطر بالا | نیاز فوری به درمان دارویی پیشگیرانه، کنترل دقیق فشار خون و چربی خون، و مشاوره تخصصی برای پیشگیری ثانویه. |
نکته: در بیماران با بیماری دیابت یا سابقهی حوادث قلبی–عروقی، تفسیرها باید با توجه به وضعیت بالینی و دستورالعملهای ویژه انجام شود.
✅ اقدامات پیشنهادی بر اساس سطح ریسک
-
ریسک پایین (<5%)
- حفظ وزن مناسب، تغذیهی متعادل، عدم مصرف دخانیات، فعالیت بدنی منظم.
- بررسی مجدد ریسک در ۴ تا ۶ سال آینده.
-
ریسک مرزی (۵–۷.۴%)
- اصلاح دقیق عادات غذایی و سبک زندگی.
- بررسی وجود عوامل خطر افزوده (سابقه خانوادگی، HbA1c، CRP بالا، SCORE کلسیم کرونری).
-
ریسک متوسط (۷.۵–۱۹.۹%)
- درمان دارویی با استاتینهای دوز متوسط یا بالا.
- کنترل دقیق فشار خون و قند خون.
- ارزیابی منظم پاسخ به درمان.
-
ریسک بالا (≥۲۰%)
- درمان دارویی فعال (استاتین، کنترل تهاجمی فشار خون و قند).
- پایش منظم آزمایشهای چربی و کنترل سایر عوامل خطر.
- مشاوره تخصصی قلب برای پیشگیری از حوادث قلبی–عروقی.

🔵تاریخچه شاخص خطر ASCVD
شاخص ASCVD Risk Score (Atherosclerotic Cardiovascular Disease Risk) ابزاری آماری برای برآورد احتمال بروز بیماریهای قلبی–عروقی آترواسکلروتیک در آینده است. این شاخص در سال ۲۰۱۳ توسط انجمن قلب آمریکا (AHA) و کالج قلب آمریکا (ACC) معرفی شد و بخشی از راهنماهای جدید مدیریت کلسترول قرار گرفت. هدف از توسعه این شاخص، کمک به پزشکان برای تصمیمگیری دقیقتر در مورد پیشگیری از بیماریهای قلبی–عروقی بهویژه در مورد شروع درمان با داروهایی مانند استاتینها بود.
پیش از معرفی ASCVD، پزشکان عمدتاً از مدلهای آماری قدیمیتری مانند Framingham Risk Score استفاده میکردند. با گذشت زمان مشخص شد که این مدلها در برخی جمعیتها خطر را بیش از حد یا کمتر از واقعیت برآورد میکنند. بنابراین پژوهشگران تلاش کردند مدلی جدید ایجاد کنند که با دادههای جمعیتی بزرگتر و متنوعتر سازگار باشد.
🟡نحوه توسعه این شاخص
برای توسعه ASCVD، محققان دادههای چند مطالعه بزرگ اپیدمیولوژیک را با هم ترکیب کردند. مهمترین این مطالعات شامل موارد زیر بودند:
- Framingham Heart Study
- ARIC (Atherosclerosis Risk in Communities Study)
- CARDIA Study
- Cardiovascular Health Study
این مطالعات دهها هزار نفر را طی سالهای طولانی پیگیری کردند و اطلاعاتی مانند فشار خون، چربی خون، سیگار، دیابت و بروز سکته قلبی یا مغزی را ثبت نمودند.
پژوهشگران با استفاده از مدلهای رگرسیون آماری و تحلیل بقا (Survival Analysis)، رابطه بین عوامل خطر و وقوع بیماری قلبی–عروقی را محاسبه کردند. نتیجه این تحلیلها به شکل معادلاتی درآمد که امروز در محاسبهگر ASCVD استفاده میشود و احتمال بروز رویداد قلبی–عروقی در ۱۰ سال آینده را برآورد میکند.
🟡شاخصهای آماری مشابه
چندین مدل دیگر نیز برای برآورد خطر بیماری قلبی در دنیا استفاده میشوند. هر کدام برای جمعیت خاصی توسعه یافتهاند.
⚫Framingham Risk Score (FRS)
یکی از قدیمیترین مدلها است که از دهه ۱۹۹۰ استفاده میشود و بر اساس مطالعه معروف Framingham در ایالات متحده توسعه یافته است.

⚫SCORE / SCORE2 (اروپا)
در کشورهای اروپایی بیشتر از مدل SCORE یا نسخه جدیدتر آن SCORE2 استفاده میشود که توسط انجمن قلب اروپا (ESC) توسعه یافته است.

⚫QRISK (بریتانیا)
در سیستم سلامت بریتانیا (NHS) مدل QRISK3 برای برآورد خطر قلبی استفاده میشود. این مدل عوامل بیشتری مانند بیماری کلیوی، شاخص توده بدن و برخی بیماریهای مزمن را نیز در نظر میگیرد.

⚫Reynolds Risk Score
این مدل علاوه بر عوامل کلاسیک، نشانگرهای التهابی مانند CRP و سابقه خانوادگی را نیز لحاظ میکند. هر یک از این مدلها ممکن است برای جمعیتهای خاص عملکرد دقیقتری داشته باشند.
🟡کاربرد در کشورهای مختلف
در ایالات متحده، محاسبهگر ASCVD به طور گسترده در راهنماهای بالینی برای تصمیمگیری درباره درمان چربی خون استفاده میشود. پزشکان معمولاً برای افراد ۴۰ تا ۷۹ ساله که سابقه بیماری قلبی ندارند از این ابزار استفاده میکنند.
در اروپا بیشتر از SCORE2 استفاده میشود، زیرا این مدل بر اساس دادههای جمعیتی اروپایی طراحی شده است. در برخی کشورهای آسیایی نیز نسخههای بومیشدهای از مدلهای خطر ایجاد شدهاند تا تفاوتهای ژنتیکی و سبک زندگی در جمعیتها لحاظ شود.
با این حال، در بسیاری از کشورها همچنان از ASCVD به عنوان یک مرجع استاندارد استفاده میشود، بهویژه در محیطهای آموزشی و پژوهشی.
🟡کاربرد بالینی این شاخص
پزشکان از نتیجه این شاخص برای چند هدف مهم استفاده میکنند:
- تعیین نیاز به درمان دارویی پیشگیرانه مانند استاتینها
- تصمیمگیری درباره شدت درمان برای کاهش کلسترول
- ارزیابی ضرورت کنترل دقیقتر فشار خون
- تشویق بیمار به تغییر سبک زندگی مانند ترک سیگار، کاهش وزن و افزایش فعالیت بدنی
نتیجه این شاخص معمولاً به صورت درصد خطر در ۱۰ سال آینده بیان میشود.
🟡نکاتی که بیماران باید بدانند
این شاخص تنها یک ابزار تخمینی آماری است و نتیجه آن به معنی پیشبینی قطعی آینده نیست. چند نکته مهم برای بیماران عبارتاند از:
- نتیجه محاسبه به کیفیت و دقت اطلاعات وارد شده بستگی دارد.
- این شاخص جایگزین معاینه پزشک یا قضاوت بالینی نیست.
- عوامل دیگری مانند سابقه خانوادگی، رژیم غذایی، فعالیت بدنی و سطح استرس نیز میتوانند در خطر واقعی فرد نقش داشته باشند.
- حتی اگر خطر محاسبه شده پایین باشد، رعایت سبک زندگی سالم همچنان اهمیت زیادی دارد.
🟡محدودیتهای این شاخص
ASCVD اگرچه ابزار مفیدی است، اما محدودیتهایی نیز دارد:
- برای افراد کمتر از ۴۰ سال یا بیشتر از ۷۹ سال دقت کمتری دارد.
- ممکن است در برخی جمعیتهای قومی یا منطقهای خطر را دقیق تخمین نزند.
- عوامل نوظهوری مانند نشانگرهای ژنتیکی یا برخی بیومارکرها در آن لحاظ نشدهاند.
به همین دلیل پزشکان معمولاً نتیجه این شاخص را همراه با سایر اطلاعات بالینی و آزمایشگاهی تفسیر میکنند.
📕منابع
-
Risk factors: new risk‑assessment guidelines—more or less personalized?
-
Heidenreich et al. 2022 AHA‑ACC‑HFSA Guideline for the Management of Heart Failure
-
۲۰۱۶ AHA/ACC Guideline on the Management of Patients With Lower Extremity Peripheral Artery Disease
-
High lipoprotein(a): Actionable strategies for risk assessment and mitigation .
-
Severity of diastolic dysfunction predicts myocardial infarction.
-
Performance of the ACC/AHA Pooled Cohort Cardiovascular Risk Equations in Clinical Practice
-
۲۰۱۸ ACC/AHA Guideline on the Management of Blood Cholesterol .
❓پرسشهای رایج
اصلاً چرا باید این شاخصها (ASCVD، QRISK و…) را محاسبه کنیم؟
هدف، شناسایی افرادی است که در ظاهر سالم هستند اما خطر پنهانی برای سکته قلبی یا مغزی در ۱۰ سال آینده دارند. این کار به پزشک کمک میکند تا درمانهای پیشگیرانه (مثل استاتین یا کنترل فشار خون) را بهموقع شروع کند.
این شاخصها (ASCVD، QRISK و…) «پیشبینی» میکنند یا «تشخیص» میدهند؟
اینها ابزارهای تخمین خطر (Risk Estimation) هستند، نه ابزار تشخیص. یعنی احتمال وقوع یک حادثه را در آینده پیشبینی میکنند، نه اینکه بگویند شما در حال حاضر بیماری قلبی دارید.
آیا این شاخصها (ASCVD، QRISK و…) ۱۰۰٪ دقیق هستند؟
خیر. آنها بر اساس مدلهای آماری ساخته شدهاند. هیچ ابزاری نمیتواند آینده را دقیقاً پیشبینی کند، اما بهترین ابزار موجود برای تصمیمگیریهای بالینی بر اساس شواهد هستند.
اگر نتیجه (ASCVD، QRISK و…) “کمخطر” باشد، یعنی دیگر نیازی به ورزش و تغذیه ندارم؟
خیر. شاخص کمخطر به این معناست که شما در گروه “کمخطر” هستید، نه “بیخطر”. سبک زندگی سالم همیشه برای پیشگیری توصیه میشود.
آیا (ASCVD، QRISK و…) برای همه افراد بالای ۴۰ سال ضروری است؟
بله، اکثر دستورالعملها توصیه میکنند افراد ۴۰ تا ۷۵ سال بهطور منظم این ریسکسنجی را انجام دهند.
عدد “۱۰ درصد” (ASCVD، QRISK و…) برای ریسک ۱۰ ساله یعنی چه؟
یعنی از هر ۱۰۰ نفر با شرایط دقیقاً مشابه شما، ۱۰ نفر ممکن است در ۱۰ سال آینده دچار سکته قلبی یا مغزی شوند.
تفاوت ریسک “پایین”، “متوسط” و “بالا” در (ASCVD، QRISK و…) چیست؟
این دستهبندیها تعیین میکنند که آیا باید دارو (مثل استاتین) شروع شود یا خیر. مثلاً ریسک بالا معمولاً بلافاصله نیازمند درمان دارویی است.
آیا ریسک (ASCVD، QRISK و…) من هر سال تغییر میکند؟
بله. با بالا رفتن سن، ریسک افزایش مییابد. همچنین تغییر در فشار خون، کلسترول یا وضعیت سیگار کشیدن میتواند عدد ریسک را بهشدت جابجا کند.
اگر نتیجه این تست (ASCVD، QRISK و…) “بالا” شد، یعنی حتماً سکته میکنم؟
خیر، این یک زنگ خطر است تا عوامل خطر (مثل فشار خون یا کلسترول) را کنترل کنید و جلوی حادثه احتمالی را بگیرید.
بهترین شاخص برای من کدام است؟ (ASCVD، Framingham یا…)
بستگی به کشور محل سکونت و دستورالعملهای درمانی آنجا دارد. برای مثال در آمریکا از ASCVD و در اروپا از SCORE استفاده میشود. پزشک شما بهترین شاخص را انتخاب میکند.
چرا فشار خون بالا ریسک را اینقدر بالا میبرد؟
فشار خون بالا باعث آسیب به دیواره رگها میشود که زمینه را برای رسوب چربی و تشکیل پلاک (آترواسکلروز) فراهم میکند.
تأثیر سیگار بر این شاخصها (ASCVD، QRISK و…) چقدر است؟
بسیار زیاد. سیگار کشیدن نه تنها رگها را منقبض میکند بلکه باعث التهاب سیستمیک میشود. قطع سیگار یکی از سریعترین روشهای کاهش ریسک است.
آیا دیابت ریسک (ASCVD، QRISK و…) من را همیشه “بالا” میبرد؟
بله، دیابت به تنهایی یکی از قویترین عوامل خطر است و معمولاً در اکثر شاخصها، ریسک فرد را بهطور خودکار در ردههای بالاتر قرار میدهد.
تأثیر سابقه خانوادگی (ASCVD، QRISK و…) چیست؟
برخی شاخصها (مثل QRISK) سابقه خانوادگی را در نظر میگیرند. اگر والدین یا خواهر/برادر شما در سن پایین سکته کردهاند، ریسک شما بالاتر است.
کلسترول خوب (HDL) واقعاً باعث کاهش ریسک میشود؟
بله، HDL مثل پاککننده رگها عمل میکند و در اکثر فرمولها، افزایش آن عدد ریسک را کاهش میدهد.
چرا این شاخصها (ASCVD، QRISK و…) نژادهای مختلف را متفاوت محاسبه میکنند؟
چون ژنتیک و سبک زندگی در گروههای نژادی مختلف متفاوت است. ابزاری که برای یک جامعه اروپایی طراحی شده ممکن است برای یک جامعه آسیایی دقیق نباشد (مگر اینکه بومیسازی شود).
آیا داروی فشار خون (ASCVD، QRISK و…)، ریسک من را در شاخصها تغییر میدهد؟
بله، وقتی فشار خون شما با دارو کنترل شود، در محاسبه ریسک، فاکتور فشار خون “تعدیلشده” وارد میشود و ریسک کمتر میشود.
چرا در برخی شاخصها (ASCVD، QRISK و…) عدد ریسک من همیشه بالاست؟
شاید به دلیل سن بالا یا وجود بیماریهای زمینهای (مثل دیابت یا نارسایی کلیه) باشد.
آیا استرس در این شاخصها (ASCVD، QRISK و…) لحاظ میشود؟
در مدلهای استاندارد فعلی، استرس به عنوان یک متغیر عددیِ مستقیم وجود ندارد، اما به صورت غیرمستقیم در سبک زندگی شما تأثیر میگذارد.
اگر BMI من بالاست ولی فشارم نرمال است، ریسک من (ASCVD، QRISK و…) چقدر است؟
چاقی (BMI بالا) معمولاً ریسک را غیرمستقیم از طریق تأثیر بر فشار خون و قند خون افزایش میدهد. حتی اگر فشار نرمال باشد، چاقی یک ریسکفاکتور مستقل است.
وقتی ریسک (ASCVD، QRISK و…) من متوسط است، چه باید کرد؟
معمولاً پزشک آزمایشهای تکمیلی (مثل اسکن کلسیم عروق کرونر) را پیشنهاد میدهد تا تصمیم قطعی برای شروع دارو گرفته شود.
آیا باید همیشه دارو بخورم (ASCVD، QRISK و…) یا با رژیم حل میشود؟
تصمیمگیری بر اساس سطح ریسک است. اگر ریسک شما بالاست، رژیم غذایی به تنهایی کافی نیست و دارو ضروری است.
اگر استاتین بخورم، آیا ریسک (ASCVD، QRISK و…) من برای همیشه کم میشود؟
استاتین ریسک را کاهش میدهد، اما به شرطی که مصرف دارو مداوم باشد و سبک زندگی هم اصلاح شود.
آیا این تستها (ASCVD، QRISK و…) برای زنان و مردان متفاوت است؟
بله، به دلیل تفاوتهای هورمونی و بیولوژیک، فرمولهای محاسبه ریسک برای مردان و زنان کاملاً جداگانه طراحی شدهاند.
چند وقت یکبار باید این محاسبه (ASCVD، QRISK و…) را انجام دهم؟
بهطور معمول هر ۱ تا ۵ سال یکبار، بسته به نظر پزشک و سطح ریسک اولیه شما.
چرا اعداد کلسترول کل گاهی گمراهکننده هستند؟
چون کلسترول کل شامل خوب و بد است. شاخصها به همین دلیل معمولاً از ترکیب کلسترول کل و HDL استفاده میکنند تا دقیقتر باشند.
آیا داروهای ضدافسردگی یا کورتونها در ریسک (ASCVD، QRISK و…) تأثیر دارند؟
برخی مدلهای جدید (مثل QRISK3) این موارد را لحاظ میکنند، چون این داروها میتوانند متابولیسم بدن را تغییر دهند.
تفاوت ریسک “کشنده” و “غیرکشنده” (ASCVD، QRISK و…) چیست؟
برخی شاخصها فقط حوادث کشنده (مثل SCORE) و برخی هر دو را (مثل ASCVD) محاسبه میکنند. حتماً بپرسید شاخص شما کدام را نشان میدهد.
اگر نتایج دو شاخص مختلف (ASCVD، QRISK و…) ، دو عدد متفاوت به من داد چه کنم؟
این طبیعی است چون از دادههای متفاوتی استفاده میکنند. پزشک شما باید بر اساس تجربه بالینی و دستورالعملهای کشوریتان، یکی را ملاک قرار دهد.
آیا اپلیکیشنهای گوشی موبایل (ASCVD، QRISK و…) قابل اعتماد هستند؟
اگر از فرمولهای معتبر (مثل ACC/AHA یا NICE) استفاده کنند، بله. اما همیشه نتیجه را به پزشک خود نشان دهید تا تفسیر درست را انجام دهد.















