حرکات دیواره قلب چیست و چگونه ارزیابی میشود
حرکات دیواره
بررسی حرکات دیواره بطن چپ (Wall Motion) یکی از حیاتیترین شاخصها در ارزیابی زنده بودن بافت قلب و تشخیص سریع سکتههای قلبی است. این حرکات نشاندهنده هماهنگی میان سلولهای ماهیچهای برای تخلیه خون هستند که در ادامه در ۱۵ پاراگراف با ساختار کلاسیک و زبان علمی تبیین میگردد:
حرکات دیواره قلب نتیجه انقباض همزمان فیبرهای عضلانی در لایههای مختلف دیواره است که منجر به ضخیم شدن دیواره و حرکت آن به سمت مرکز حفره میشود. در یک قلب سالم، تمامی نواحی دیواره بطن چپ باید به صورت متقارن و هماهنگ در هر ضربان به سمت داخل حرکت کنند. این هماهنگی باعث میشود فشار داخل بطن به سرعت بالا رفته و خون با قدرت کافی به درون سرخرگ آئورت پمپ شود.
در اصطلاح علمی، حرکت طبیعی دیواره را “نورموکینزی” (Normokinesia) مینامند. در این حالت، عضله قلب نه تنها به سمت مرکز حرکت میکند، بلکه به میزان کافی (معمولاً بیش از ۴۰ درصد) ضخیم میشود. این ضخیمشدگی نشاندهنده سلامت خونرسانی مویرگی به لایههای عمقی عضله قلب است و تایید میکند که بافت در آن ناحیه دچار آسیب یا خفگی نشده است.
هنگامی که بخشی از دیواره قلب ضعیفتر از حد معمول حرکت کند، اصطلاح “هیپوکینزی” (Hypokinesia) به کار میرود. این وضعیت معمولاً زمانی رخ میدهد که خونرسانی به آن بخش خاص از طریق رگهای کرونری کاهش یافته باشد. در حالت هیپوکینزی، دیواره همچنان حرکت میکند اما دامنه حرکت و میزان ضخیم شدن آن به شدت کاهش مییابد که منجر به افت کارایی کلی قلب میشود.
شدیدترین حالت ضعف حرکتی، “آکینزی” (Akinesia) نام دارد که به معنای فقدان کامل حرکت در بخشی از دیواره است. در این شرایط، ناحیه آسیبدیده هیچ انقباضی انجام نمیدهد و در حین ضربان قلب، مانند یک بافت مرده یا زخمشده (Scar) عمل میکند. آکینزی اغلب نشانه یک سکته قلبی قدیمی یا انسداد کامل و حاد رگهای خونرسان در آن منطقه است.
نوع دیگری از اختلال حرکتی که بسیار خطرناک محسوب میشود، “دیسکینزی” (Dyskinesia) است. در این حالت، برخلاف جهت طبیعی، دیواره در حین انقباض قلب به جای حرکت به سمت داخل، به سمت بیرون برجسته میشود. این حرکت متناقض نشاندهنده ضعف شدید و نازک شدن دیواره است که میتواند منجر به ایجاد آنوریسم (برآمدگی دیواره) و پارگی یا نارسایی شدید قلب گردد.
برای بررسی دقیق حرکات دیواره، بطن چپ معمولاً به ۱۶ یا ۱۷ قطعه مجزا تقسیمبندی میشود. هر قطعه توسط یک شاخه مشخص از رگهای کرونری تغذیه میشود؛ بنابراین، پزشک با مشاهده اختلال حرکتی در یک قطعه خاص، میتواند به طور دقیق حدس بزند که کدام رگ قلب دچار گرفتگی یا تنگی شده است. این نقشهبرداری دقیق، اساس تشخیصهای غیرتهاجمی در بیماریهای عروق کرونر است.
شاخص حرکت دیواره (Wall Motion Score Index) یک معیار عددی است که برای کمیسازی شدت اختلالات حرکتی استفاده میشود. در این سیستم، به هر قطعه بر اساس نوع حرکتش امتیازی داده میشود و میانگین آنها محاسبه میگردد. هرچه این عدد به یک نزدیکتر باشد، عملکرد قلب نرمالتر است و افزایش این شاخص نشاندهنده وسعت آسیب بافتی در دیوارههای قلب میباشد.
یکی از مفاهیم پیچیده در حرکات دیواره، “بافت مبهوت” (Stunned Myocardium) است. در این وضعیت، پس از یک دوره کوتاهمدت قطع خونرسانی و بازگشت مجدد خون، دیواره قلب تا مدتی حرکت نمیکند یا حرکت ضعیفی دارد. این یک اختلال موقتی است و با گذشت زمان و درمانهای حمایتی، حرکت دیواره دوباره به حالت عادی بازمیگردد که نشاندهنده پتانسیل احیای بافت است.
در مقابل بافت مبهوت، مفهوم “بافت خوابرفته” (Hibernating Myocardium) قرار دارد. در این حالت، دیواره قلب به دلیل کاهش مزمن و همیشگی جریان خون، حرکت خود را به حداقل میرساند تا انرژی ذخیره کند و زنده بماند. تشخیص این حالت بسیار مهم است، زیرا با انجام عمل جراحی بایپس یا فنرگذاری، این بخش از دیواره که آکینتیک (بیحرکت) به نظر میرسید، دوباره شروع به حرکت میکند.
ناهماهنگی در حرکت دیوارهها یا “دیسسینکرونی” (Dyssynchrony) زمانی رخ میدهد که دیوارههای مختلف بطن چپ در زمانهای متفاوتی منقبض شوند. این پدیده اغلب در اثر اختلالات هدایت الکتریکی مانند بلوک شاخهای چپ ایجاد میشود. در این وضعیت، حتی اگر عضله قلب سالم باشد، به دلیل عدم تقارن در حرکت، بخشی از خون فقط بین دیوارهها جابجا شده و از قلب خارج نمیشود.
تکنولوژی “ردیابی لکه” (Speckle Tracking) در اکوکاردیوگرافی، پیشرفتهترین روش برای بررسی حرکات دیواره است. این روش به جای تکیه بر چشم پزشک، با استفاده از نرمافزارهای دقیق، حرکت نقاط میکروسکوپی در بافت قلب را دنبال میکند. این ابزار میتواند تغییرات بسیار ظریف در حرکت دیواره را که در مراحل اولیه بیماریهای قلبی یا مسمومیتهای دارویی رخ میدهد، شناسایی کند.
حرکات دیواره قلب تحت تأثیر لایه خارجی قلب یعنی پریکارد نیز قرار دارد. در بیماریهایی که مایع دور قلب جمع میشود یا پریکارد ضخیم میگردد، حرکت دیوارهها محدود شده و قلب نمیتواند به درستی منبسط شود. این محدودیت حرکتی در نهایت منجر به کاهش حجم ضربهای و افت فشار خون بیمار میگردد که یک فوریت پزشکی محسوب میشود.
در ارزیابی حرکات دیواره، “کرنش” (Strain) به معنای میزان تغییر شکل بافت نسبت به حالت اولیه است. این شاخص علمی به ما میگوید که عضله قلب چقدر قابلیت کشسانی و فشردگی دارد. کاهش میزان کرنش در دیوارهها، حتی زمانی که حرکت ظاهری قلب خوب به نظر میرسد، میتواند نشاندهنده شروع نارسایی قلبی یا آسیبهای ناشی از دیابت و فشار خون باشد.
بررسی حرکات دیواره در حین “تست استرس” یکی از روشهای تشخیصی رایج است. با افزایش ضربان قلب توسط دارو یا ورزش، نیاز عضله به اکسیژن بالا میرود. اگر در این حالت دیوارهای که در زمان استراحت حرکت نرمال داشته، دچار ضعف حرکتی شود، نشانه قطعی وجود تنگی در رگهای کرونری است که در حالت عادی خود را نشان نمیداده است.
در نهایت، حرکات دیواره بطن چپ داستانی از تعامل پیچیده میان برق قلب، خونرسانی عروقی و سلامت فیبرهای عضلانی را روایت میکنند. درک دقیق این حرکات نه تنها در تشخیص بیماریها کلیدی است، بلکه به پزشکان کمک میکند تا اثرگذاری درمانها را در طول زمان بسنجند و از بازگشت توان تپش در قلبی که روزی آسیب دیده بود، اطمینان حاصل کنند.
