تنگی عروق کرونر چیست، چه علائمی دارد و چگونه تشخیص داده می‌شود

🌳 تنگی عروق کرونر (Coronary Artery Disease) وضعیتی است که در آن رگ‌های اصلی خون‌رسان به عضله قلب، به دلیل رسوب مواد مختلف، باریک و سفت می‌شوند. این رگ‌ها وظیفه دارند اکسیژن و مواد غذایی را به قلب برسانند تا این پمپ حیاتی بتواند به درستی کار کند. زمانی که این مسیرها دچار تنگی می‌شوند، تعادل بین نیاز قلب به اکسیژن و مقدار خونی که به آن می‌رسد به هم می‌خورد و سلامت کلی فرد به خطر می‌افتد.

🧱 فرآیند اصلی ایجاد این تنگی، تصلب شرایین یا آترواسکلروز (Atherosclerosis – سفت شدن و باریک شدن دیواره رگ‌ها) نام دارد. در طول سال‌ها، ترکیبی از کلسترول، چربی، کلسیم و سایر مواد موجود در خون، توده‌هایی به نام پلاک (Plaque – رسوبات چربی در دیواره رگ) ایجاد می‌کنند. این پلاک‌ها به تدریج بزرگ شده و مانند جرم در لوله‌های آب، فضای داخلی رگ را اشغال کرده و عبور جریان خون را دشوار می‌سازند.

📉 لایه داخلی عروق که اندوتلیوم (Endothelium – پوشش بسیار ظریف داخلی رگ‌ها) نامیده می‌شود، نقش مهمی در سلامت رگ‌ها دارد. عواملی مانند سیگار کشیدن، فشار خون بالا و دیابت به این لایه آسیب می‌زنند. وقتی این سد دفاعی آسیب ببیند، چربی‌ها راحت‌تر به زیر دیواره رگ نفوذ کرده و فرآیند تشکیل پلاک و التهاب را آغاز می‌کنند که شروع‌کننده اصلی تنگی عروق است.

🌬️ شایع‌ترین علامت این بیماری، آنژین صدری (Angina – درد یا سنگینی قفسه سینه) است که معمولاً هنگام فعالیت بدنی یا استرس روحی رخ می‌دهد. در این لحظات، قلب به خون بیشتری نیاز دارد اما رگ‌های تنگ نمی‌توانند این نیاز را برآورده کنند. فرد ممکن است احساس کند وزنه‌ای سنگین روی سینه‌اش قرار دارد یا دردی را حس کند که به بازوها، گردن یا فک او تیر می‌کشد.

🍂 خستگی مفرط و تنگی نفس غیرعادی از دیگر نشانه‌های هشداردهنده هستند که اغلب نادیده گرفته می‌شوند. وقتی خون‌رسانی به قلب کاهش می‌یابد، قلب توان کافی برای پمپاژ موثر را ندارد و اکسیژن‌رسانی به کل بدن مختل می‌شود. بیمار ممکن است حتی با انجام کارهای ساده روزمره مثل بالا رفتن از چند پله، به شدت نفس‌تنگی پیدا کرده و نیاز به استراحت طولانی داشته باشد.

⚡ تنگی عروق همیشه با درد همراه نیست و گاهی اولین نشانه آن، بروز آریتمی (Arrhythmia – ضربان نامنظم قلب) است. کمبود خون‌رسانی مزمن می‌تواند سیستم الکتریکی قلب را مختل کرده و باعث تپش قلب شدید یا احساس لرزش در سینه شود. در موارد شدیدتر، این اختلالات برقی ممکن است منجر به بیهوشی ناگهانی یا ایست قلبی شود که یک وضعیت اورژانسی است.

🩸 خطرناک‌ترین عارضه این بیماری، سکته قلبی (Myocardial Infarction – مرگ بخشی از عضله قلب) است. این اتفاق زمانی رخ می‌دهد که سطح یک پلاک ناپایدار ناگهان ترک بردارد و بدن برای ترمیم آن، یک لخته خون (Thrombus) ایجاد کند. این لخته می‌تواند به طور کامل مسیر رگ را مسدود کرده و جریان خون را به بخشی از قلب قطع کند؛ اگر درمان سریع انجام نشود، آن بخش از عضله قلب برای همیشه از بین می‌رود.

🔍 برای تشخیص میزان تنگی، پزشکان ابتدا از تست‌های غیرتهاجمی مثل تست ورزش (Stress Test) استفاده می‌کنند. در این آزمایش، فعالیت الکتریکی قلب بیمار در حالی که روی تردمیل راه می‌رود بررسی می‌شود تا مشخص شود آیا قلب در شرایط فشار، علائمی از کم‌خونی نشان می‌دهد یا خیر. این تست به پزشک کمک می‌کند تا بفهمد آیا تنگی رگ در عملکرد واقعی قلب تأثیر گذاشته است.

📸 اکوکاردیوگرافی (Echocardiography – سونوگرافی قلب) ابزار دیگری است که حرکت دیواره‌های قلب را نشان می‌دهد. اگر بخشی از عضله قلب به دلیل تنگی رگ، خون کمی دریافت کند، در تصاویر اکو ضعیف‌تر منقبض می‌شود. این روش به پزشک اجازه می‌دهد تا بدون ورود به بدن، حدس بزند که کدام یک از عروق اصلی کرونر احتمالاً دچار گرفتگی یا تنگی شده است.

💉 دقیق‌ترین روش برای بررسی تنگی، آنژیوگرافی کرونر (Coronary Angiography – تصویربرداری از رگ‌ها با تزریق ماده رنگی) است. در این روش، یک لوله بسیار ظریف به نام کاتتر از طریق رگ دست یا پا به سمت قلب هدایت می‌شود. با تزریق ماده حاجب و استفاده از اشعه ایکس، پزشک می‌تواند نقشه دقیق رگ‌ها را ببیند و محل و شدت دقیق تنگی‌ها را شناسایی کند.

💊 مدیریت تنگی عروق کرونر معمولاً با داروهای مختلف آغاز می‌شود تا خطر سکته کاهش یابد. داروهای ضد پلاکت مثل آسپرین مانع از تشکیل لخته روی پلاک‌ها می‌شوند و استاتین‌ها (Statins – داروهای کاهنده چربی خون) با کاهش کلسترول، به پایداری پلاک‌ها و جلوگیری از بزرگ‌تر شدن آن‌ها کمک می‌کنند. این داروها در کنار کنترل فشار خون، سنگ بنای درمان هستند.

🩹 آنژیوپلاستی (Angioplasty – باز کردن رگ با بالون و استنت) یک روش درمانی متداول برای رفع تنگی‌های شدید است. پزشک یک بالون کوچک را در محل تنگی باد می‌کند تا مجرا باز شود و سپس یک فنر توری ظریف به نام استنت (Stent) را در آنجا قرار می‌دهد تا از بسته شدن مجدد رگ جلوگیری کند. این روش معمولاً نیاز به جراحی باز ندارد و دوره نقاهت آن بسیار کوتاه است.

✂️ در مواردی که تنگی‌ها بسیار متعدد یا در محل‌های حساس باشند، جراحی بای‌پس (CABG – پیوند زدن رگ جدید) انجام می‌شود. جراح با استفاده از یک قطعه رگ سالم که از پا یا سینه بیمار برداشته شده، یک مسیر فرعی ایجاد می‌کند تا خون را از بالای تنگی به پایین آن برساند. در واقع یک بزرگراه جدید ساخته می‌شود تا گرفتگی‌های قدیمی دور زده شوند و خون‌رسانی کامل به قلب بازگردد.

🍏 تغییر سبک زندگی نقش کلیدی در توقف پیشرفت تنگی عروق دارد. رژیم غذایی کم‌چرب و پر فیبر، انجام ورزش‌های هوازی منظم و قطع کامل سیگار می‌تواند فرآیند رسوب چربی در رگ‌ها را به شدت کند یا حتی متوقف کند. بدون اصلاح سبک زندگی، حتی بعد از فنر زدن یا جراحی، احتمال گرفتگی مجدد رگ‌ها در نقاط دیگر وجود خواهد داشت.

✨ پیشگیری و چکاپ‌های منظم، به ویژه برای افرادی که سابقه خانوادگی بیماری قلبی دارند، بسیار حیاتی است. تنگی عروق کرونر اغلب یک بیماری خاموش است که طی دهه‌ها شکل می‌گیرد. با کنترل قند خون، فشار خون و چربی از سنین پایین، می‌توان از بروز عوارض جدی جلوگیری کرد و قلبی سالم و پرقدرت برای دوران سالمندی حفظ نمود.