افیوژن پریکارد چیست، چه علائمی دارد و چگونه تشخیص داده می‌شود

🫀 افیوژن پریکارد (Pericardial Effusion) به معنای تجمع بیش از حد مایع در فضای بین دو لایه کیسه محافظ قلب یا همان پریکارد است. در حالت طبیعی، مقدار کمی مایع شفاف در این فضا وجود دارد تا اصطکاک قلب را هنگام ضربان کاهش دهد؛ اما وقتی این مایع به دلایل مختلف زیاد می‌شود، می‌تواند فضای حرکتی قلب را محدود کرده و عملکرد آن را تحت فشار قرار دهد.

🌊 کیسه پریکارد خاصیت کشسانی محدودی دارد، بنابراین اگر مایع به سرعت در آن جمع شود، حتی مقدار کمی از آن می‌تواند خطرناک باشد. اما اگر مایع به صورت تدریجی و طی هفته‌ها تجمع یابد، این کیسه فرصت پیدا می‌کند تا کش بیاید و حجم زیادی از مایع را بدون فشار فوری به قلب در خود جای دهد؛ به همین دلیل، سرعت تجمع مایع به اندازه حجم آن اهمیت دارد.

🏠 التهاب پریکارد یا پریکاردیت (Pericarditis) شایع‌ترین دلیل ایجاد این مایع است. وقتی این کیسه محافظ بر اثر عفونت‌های ویروسی، باکتریایی یا بیماری‌های خودایمنی ملتهب می‌شود، لایه‌های آن شروع به ترشح مایع اضافی می‌کنند. این وضعیت معمولاً با درد قفسه سینه همراه است که با نفس عمیق یا دراز کشیدن بدتر و با نشستن رو به جلو بهتر می‌شود.

🧱 بیماری‌های کلیوی و نارسایی کلیه از دیگر دلایل مهم هستند. وقتی کلیه‌ها نتوانند مواد زائد مثل اوره را دفع کنند، این مواد در خون تجمع یافته و باعث تحریک پریکارد و تولید مایع می‌شوند (Uremic Effusion). همچنین کم‌کاری شدید تیروئید (Myxedema) نیز می‌تواند با تغییر در متابولیسم بدن، باعث تجمع تدریجی مایع در اطراف قلب شود.

🌬️ تنگی نفس یکی از نشانه‌های اصلی است که نشان می‌دهد مایع اطراف قلب در حال فشار آوردن به حفره‌های قلبی است. وقتی مایع زیاد می‌شود، قلب دیگر نمی‌تواند به راحتی باز شود و خون کافی بپذیرد؛ در نتیجه خون در ریه‌ها پشت می‌زند و فرد احساس تنگی نفس، به خصوص در هنگام فعالیت یا دراز کشیدن، پیدا می‌کند.

🩺 درد قفسه سینه در افیوژن پریکارد معمولاً حالتی تیز و خنجری دارد. بیمار ممکن است این درد را در شانه چپ یا پشت حس کند. نکته متمایزکننده این است که با تغییر وضعیت بدن، شدت درد تغییر می‌کند. علاوه بر درد، علائمی مثل سرفه‌های خشک، سکسکه مداوم (به دلیل تحریک عصب دیافراگم) و احساس پری در ناحیه بالای شکم نیز ممکن است دیده شود.

🔍 اکوکاردیوگرافی (Echocardiography) استاندارد طلایی و سریع‌ترین راه برای تشخیص این وضعیت است. در تصاویر اکو، مایع به صورت یک فضای سیاه و خالی در اطراف دیواره‌های قلب دیده می‌شود. پزشک با اندازه‌گیری ضخامت این فضای سیاه، میزان افیوژن را به دسته‌های خفیف (کمتر از ۱۰ میلی‌متر)، متوسط (۱۰ تا ۲۰) و شدید (بیش از ۲۰ میلی‌متر) تقسیم‌بندی می‌کند.

⚠️ خطرناک‌ترین عارضه این بیماری، تامپوناد قلبی (Cardiac Tamponade) است. در این وضعیت اورژانسی، فشار مایع اطراف قلب به قدری زیاد می‌شود که اجازه نمی‌دهد بطن‌ها در مرحله استراحت پر از خون شوند. این حالت باعث افت ناگهانی فشار خون و شوک می‌شود که اگر سریعاً مایع تخلیه نشود، می‌تواند منجر به توقف ضربان قلب گردد.

📉 پزشکان در معاینه فیزیکی به دنبال نشانه‌ای به نام “نبض پارادوکس” (Pulsus Paradoxus) می‌گردند. در این حالت، فشار خون سیستولی بیمار در هنگام دم بیش از ۱۰ واحد افت می‌کند. این نشانه بالینی به همراه برجستگی رگ‌های گردن و صدای ضعیف قلب، مثلث خطرناکی را تشکیل می‌دهند که نشان‌دهنده فشار شدید مایع بر حفره‌های قلب است.

💊 درمان افیوژن پریکارد بستگی به علت ایجاد آن دارد. اگر علت التهاب باشد، داروهای ضدالتهاب مانند آسپرین، کلشی‌سین یا ایبوپروفن برای کاهش ترشح مایع تجویز می‌شوند. در مواردی که بیماری‌های خودایمنی یا روماتیسمی عامل نشت مایع باشند، استفاده از داروهای کورتونی برای سرکوب التهاب و جذب دوباره مایع ضرورت می‌یابد.

🩹 در موارد شدید یا زمانی که خطر تامپوناد وجود دارد، باید مایع به صورت فیزیکی خارج شود. این روش که پریکاردیوسنتز (Pericardiocentesis) نام دارد، توسط یک سوزن بلند و تحت هدایت سونوگرافی انجام می‌شود. پزشک سوزن را از دیواره قفسه سینه وارد کیسه پریکارد کرده و مایع را تخلیه می‌کند که باعث بهبود فوری حال بیمار می‌گردد.

🔬 مایع خارج شده برای بررسی‌های دقیق به آزمایشگاه فرستاده می‌شود. بررسی سلول‌های سرطانی، باکتری‌ها و شاخص‌های شیمیایی در این مایع به پزشک کمک می‌کند تا بفهمد آیا منشأ افیوژن یک عفونت ساده است یا بیماری‌های جدی‌تری مثل بدخیمی‌ها (سرطان) در میان است که از جای دیگری به قلب دست‌اندازی کرده‌اند.

🏗️ در بیمارانی که دچار افیوژن‌های مکرر و مقاوم به درمان هستند، ممکن است جراحی “پنجره پریکارد” (Pericardial Window) انجام شود. در این عمل، جراح سوراخ کوچکی در کیسه پریکارد ایجاد می‌کند تا مایع به طور مداوم به داخل حفره قفسه سینه یا شکم تخلیه شود و توسط بدن جذب گردد؛ بدین ترتیب از تجمع مجدد و فشار به قلب جلوگیری می‌شود.

🏃 فعالیت بدنی در زمان وجود مایع در اطراف قلب باید محدود شود. ورزش‌های سنگین ضربان قلب را بالا می‌برند و فشار داخلی را افزایش می‌دهند که می‌تواند باعث تحریک بیشتر لایه‌های پریکارد و تولید مایع بیشتر شود. استراحت تا زمان جذب کامل مایع و طبیعی شدن شاخص‌های التهابی خون، بخش مهمی از روند بهبودی است.

✨ خوشبختانه بسیاری از افیوژن‌های خفیف به خودی خود یا با درمان دارویی ساده جذب می‌شوند و هیچ اثر ماندگاری بر قلب ندارند. کلید اصلی، تشخیص به موقع علت زمینه‌ای و نظارت دقیق با اکوهای دوره‌ای است تا از تبدیل شدن یک تجمع مایع ساده به یک وضعیت خطرناک و تهدیدکننده زندگی جلوگیری شود.