عملکرد دیاستولی بطن چپ (LV Diastolic Function) چیست و چگونه ارزیابی می‌شود

🫀 قلب ما مثل یک تلمبه هوشمند عمل می‌کند که دو مرحله اصلی دارد؛ مرحله استراحت یا همان عملکرد دیاستولی (Diastole) زمانی است که حفره‌های قلبی پس از یک انقباض شدید، باز می‌شوند تا با خون تازه پر شوند. این فرآیند برخلاف تصور عموم، یک استراحت غیرفعال ساده نیست، بلکه یک فعالیت مصرف‌کننده انرژی است که در آن دیواره‌های قلب باید به نرمی از هم باز شوند تا خون به راحتی وارد آن‌ها شود.

🎈 وقتی بطن‌ها (حفره‌های پایینی قلب) در پایان ضربان قبلی تخلیه می‌شوند، فشار داخل آن‌ها افت می‌کند و اینجاست که مرحله پر شدن آغاز می‌گردد. عملکرد صحیح در این مرحله به معنای آن است که قلب خاصیت کشسانی (Elasticity) کافی دارد و می‌تواند بدون مقاومت زیاد، حجم خون لازم برای ضربان بعدی را در خود جای دهد تا بدن دچار کمبود اکسیژن نشود.

⚡ یکی از بخش‌های حیاتی این عملکرد، شل شدن فعال (Active Relaxation) است؛ یعنی سلول‌های عضله قلب باید با صرف انرژی، کلسیم را از محیط خود خارج کنند تا فیبرهای عضلانی از حالت انقباض رها شوند. اگر این فرآیند به درستی انجام نشود، قلب سفت باقی می‌ماند و خون نمی‌تواند به خوبی به داخل بطن‌ها جریان یابد، حتی اگر قدرت پمپاژ قلب عالی باشد.

🛋️ دیواره‌های قلب باید انعطاف‌پذیری یا کامپلیانس (Compliance) مناسبی داشته باشند؛ این اصطلاح به زبان ساده یعنی قلب چقدر راحت با ورود خون کش می‌آید. اگر دیواره‌ها به دلیل بیماری‌هایی مثل فشار خون مزمن ضخیم و سفت شوند، قلب دیگر نمی‌تواند به اندازه کافی باز شود و فشار داخل حفره‌ها به سرعت بالا می‌رود که باعث بروز مشکلات تنفسی می‌شود.

🌊 در ابتدای فاز دیاستول، خون به صورت غیرفعال از دهلیزها به بطن‌ها می‌ریزد چون فشار در بطن‌ها کمتر است. این مرحله “پر شدن سریع” نام دارد و بخش عمده‌ای از حجم خون را تامین می‌کند؛ سلامت دریچه‌های قلب در این مرحله نقش کلیدی دارد تا مسیر ورود خون کاملاً باز و بدون مانع باشد.

🤝 بخش پایانی عملکرد دیاستولی مربوط به انقباض دهلیزی (Atrial Kick) است؛ در این لحظه دهلیزها منقبض می‌شوند تا آخرین قطرات خون را با فشار به داخل بطن‌ها بفرستند. این همکاری دقیق بین دهلیز و بطن باعث می‌شود که قلب در بهینه‌ترین حالت ممکن پر شود و برای پمپاژ قدرتمند بعدی آماده گردد.

📉 اگر عملکرد دیاستولی دچار اختلال شود، فرد ممکن است دچار نارسایی قلبی با کسر تخلیه حفظ شده (HFpEF) شود؛ یعنی قلب در ظاهر خوب منقبض می‌شود، اما چون در مرحله استراحت خوب پر نمی‌شود، خون کافی به اندام‌ها نمی‌رسد. این وضعیت اغلب در سالمندان و افراد دارای دیابت یا چربی خون بالا دیده می‌شود.

🕰️ سن یکی از عوامل طبیعی است که بر کیفیت این عملکرد تاثیر می‌گذارد؛ با بالا رفتن سن، بافت‌های قلبی کمی سفت‌تر می‌شوند و سرعت شل شدن عضلات کاهش می‌یابد. به همین دلیل، قلب افراد مسن ممکن است در هنگام فعالیت‌های سنگین که نیاز به ضربان سریع دارد، نتواند با سرعت لازم پر شود و فرد زودتر خسته شود.

🧱 فشار خون بالا دشمن شماره یک عملکرد دیاستولی است؛ وقتی قلب مجبور است سال‌ها در برابر فشار بالای رگ‌ها مبارزه کند، دیواره‌هایش ضخیم می‌شوند (Hypertrophy). این ضخیم شدن باعث می‌شود فضای داخلی بطن کوچک شده و دیواره‌ها خاصیت نرمی خود را از دست بدهند و در نتیجه عملکرد استراحتی قلب مختل گردد.

🩺 پزشکان برای بررسی این وضعیت معمولاً از اکوکاردیوگرافی (Echocardiography) استفاده می‌کنند که نوعی سونوگرافی قلب است. در این روش، سرعت جریان خون و حرکت دیواره‌های قلب در مرحله استراحت اندازه‌گیری می‌شود تا مشخص شود آیا قلب با آرامش پر می‌شود یا تحت فشار زیاد این کار را انجام می‌دهد.

🌬️ یکی از نشانه‌های شایع اختلال در این عملکرد، تنگی نفس هنگام فعالیت یا حتی در حالت درازکش است؛ دلیل آن هم این است که وقتی بطن به خوبی پر نمی‌شود، فشار خون در دهلیزها و سپس در رگ‌های ریه بالا می‌رود و باعث تجمع مایع در بافت ریه می‌شود که به آن احتقان (Congestion) می‌گویند.

🏃‍♂️ تغذیه سالم و ورزش منظم به حفظ خاصیت ارتجاعی قلب کمک شایانی می‌کند؛ ورزش‌های هوازی باعث می‌شوند که قلب یاد بگیرد چگونه سریع‌تر و موثرتر در فواصل بین ضربان‌ها استراحت کند. این تمرینات باعث بهبود عملکرد میتوکندری‌ها (Mitochondria) در سلول‌های قلبی می‌شوند که مسئول تامین انرژی برای شل شدن عضلات هستند.

💊 درمان اختلال عملکرد دیاستولی بیشتر بر کنترل عوامل زمینه‌ای متمرکز است؛ پزشکان سعی می‌کنند با تنظیم فشار خون، کنترل قند و کاهش وزن، بار اضافی را از روی قلب بردارند تا عضله قلب فرصت پیدا کند دوباره نرمی و انعطاف خود را تا حد ممکن بازیابی کند.

⏱️ نقش ضربان قلب (Heart Rate) نیز بسیار مهم است؛ وقتی ضربان خیلی تند باشد، زمان لازم برای مرحله دیاستول کوتاه می‌شود و قلب فرصت کافی برای پر شدن پیدا نمی‌کند. به همین دلیل، داروهایی که ضربان را کمی کندتر می‌کنند، اغلب به بهبود پر شدن قلب و کاهش علائم بیمار کمک می‌کنند.

✨ در نهایت، درک عملکرد دیاستولی به ما می‌آموزد که استراحت قلب به اندازه انقباض آن اهمیت دارد؛ قلبی که خوب استراحت نکند، هرگز نخواهد توانست به خوبی کار کند. توجه به سلامت کلی بدن و چکاپ‌های دوره‌ای می‌تواند از سفت شدن زودهنگام قلب پیشگیری کرده و طول عمر این تلمبه حیاتی را افزایش دهد.