دهلیز چپ (Left Atrium) چیست، چه وظیفه‌ای دارد و چگونه بررسی می‌شود

🌸 دهلیز چپ (Left Atrium) یکی از چهار حفره اصلی قلب است که در قسمت فوقانی و پشت قلب قرار دارد. وظیفه حیاتی این حفره، دریافت خون غنی از اکسیژن از ریه‌ها و انتقال آن به بطن چپ است. اگرچه دهلیز چپ نسبت به بطن‌ها دیواره نازک‌تری دارد، اما نقش آن به عنوان یک ایستگاه میانی برای تنظیم فشار خون ورودی به قلب و تضمین پر شدن مناسب بطن چپ بسیار کلیدی است.

🌬️ خون اکسیژن‌دار از طریق چهار ورید ریوی (Pulmonary Veins) وارد دهلیز چپ می‌شود. در این مرحله، دهلیز مانند یک مخزن عمل کرده و خون را جمع‌آوری می‌کند. هنگامی که دریچه میترال (Mitral Valve – دریچه بین دهلیز و بطن چپ) باز می‌شود، دهلیز با یک انقباض ظریف که به آن “ضربه دهلیزی” (Atrial Kick) می‌گویند، آخرین باقیمانده خون را با فشار به داخل بطن چپ می‌فرستد تا برای پمپاژ به کل بدن آماده شود.

📏 اندازه و حجم دهلیز چپ یکی از مهم‌ترین شاخص‌های سلامت قلب در اکوکاردیوگرافی است. بزرگ شدن دهلیز چپ (Left Atrial Enlargement) معمولاً نشان‌دهنده این است که قلب برای مدت طولانی تحت فشار بوده است. بیماری‌هایی مثل فشار خون بالا یا تنگی دریچه میترال باعث می‌شوند که دهلیز مجبور شود با قدرت بیشتری منقبض شود که در نهایت منجر به کشیدگی و گشاد شدن دیواره‌های آن می‌گردد.

💓 دهلیز چپ کانون اصلی یکی از شایع‌ترین آریتمی‌های قلبی به نام فیبریلاسیون دهلیزی (Atrial Fibrillation – لرزش نامنظم دهلیزها) است. در این حالت، سیگنال‌های الکتریکی آشفته‌ای از دهلیز چپ، به ویژه از محل اتصال وریدهای ریوی، منشأ می‌گیرند که باعث می‌شود دهلیز به جای انقباض منظم، فقط بلرزد. این موضوع نه تنها کارایی قلب را کم می‌کند، بلکه خطر تشکیل لخته را به شدت بالا می‌برد.

🩸 در گوشه‌ای از دهلیز چپ، ساختار کوچکی به نام گوشک دهلیز چپ (Left Atrial Appendage) وجود دارد که شبیه به یک کیسه کوچک یا بن‌بست است. در زمان‌هایی که دهلیز به خوبی منقبض نمی‌شود (مثل فیبریلاسیون دهلیزی)، خون در این بن‌بست ساکن می‌ماند و مستعد لخته شدن می‌شود. اگر این لخته کنده شود و به مغز برود، باعث سکته مغزی (Stroke) خواهد شد؛ به همین دلیل بررسی این ناحیه با اکوی مری بسیار مهم است.

🧱 دیواره بین دو دهلیز که سپتوم بین دهلیزی (Interatrial Septum) نام دارد، دهلیز چپ را از دهلیز راست جدا می‌کند. گاهی در این دیواره سوراخ‌های مادرزادی مثل ای‌اس‌دی (ASD) یا پی‌اف‌او (PFO) وجود دارد که باعث می‌شود خون غنی از اکسیژن و خون کم‌اکسیژن با هم مخلوط شوند. تشخیص و بستن این سوراخ‌ها در دهلیز چپ برای جلوگیری از خستگی زودرس و عوارض ریوی ضروری است.

📈 فشار داخل دهلیز چپ مستقیماً با فشار داخل ریه‌ها در ارتباط است. اگر بطن چپ سفت شود یا دریچه میترال خراب باشد، فشار در دهلیز چپ بالا می‌رود و این فشار عیناً به رگ‌های ریه منتقل می‌شود. نتیجه این فرآیند، خروج مایع از رگ‌ها به داخل بافت ریه یا همان ادم ریوی (Pulmonary Edema) است که باعث تنگی نفس شدید در بیماران قلبی می‌شود.

🩺 در اکوکاردیوگرافی، پارامتری به نام “حجم دهلیز چپ” (LA Volume Index) اندازه‌گیری می‌شود که دقیق‌تر از قطر ساده است. این عدد مانند “هموگلوبین ای‌وان‌سی” در دیابت عمل می‌کند؛ یعنی نشان می‌دهد که وضعیت فشارهای داخلی قلب در هفته‌ها و ماه‌های گذشته چگونه بوده است. دهلیز چپ بزرگ معمولاً پیش‌بینی‌کننده خطراتی مثل نارسایی قلب یا سکته مغزی در آینده است.

📸 ام‌آر‌آی قلب (Cardiac MRI) می‌تواند میزان فیبروز (Fibrosis – بافت اسکار و سفت شده) را در دیواره دهلیز چپ نشان دهد. هرچه بافت دهلیز چپ بیشتر دچار اسکار شده باشد، احتمال موفقیت درمان‌هایی مثل ابلیشن (Ablation – سوزاندن کانون‌های آریتمی) برای برگرداندن ریتم منظم قلب کمتر می‌شود. این تصویربرداری به پزشک کمک می‌کند تا بهترین استراتژی درمانی را انتخاب کند.

🧪 عملکرد دهلیز چپ شامل سه فاز است: فاز مخزن (دریافت خون)، فاز مجرا (عبور خون به بطن) و فاز پمپ (انقباض نهایی). در بیماری‌هایی مثل کاردیومیوپاتی، ممکن است اولین چیزی که مختل می‌شود، قدرت انقباضی دهلیز باشد. با استفاده از تکنولوژی “استرین” (Strain) در اکو، می‌توان این ضعف‌های اولیه را قبل از اینکه دهلیز بزرگ شود، شناسایی کرد.

🔪 تومورهای قلبی که شایع‌ترین آن‌ها میکسوما (Myxoma) نام دارد، اغلب در دهلیز چپ رشد می‌کنند. این تومورها معمولاً به دیواره دهلیز چسبیده‌اند و مانند یک توپ پینگ‌پونگ در دهلیز حرکت می‌کنند و ممکن است به طور ناگهانی مسیر دریچه میترال را مسدود کنند. تشخیص سریع این توده‌ها در دهلیز چپ با اکوکاردیوگرافی برای جلوگیری از ایست قلبی یا سکته ضروری است.

🩹 در عمل‌های جراحی پیشرفته، اگر گوشک دهلیز چپ منبع لخته باشد و بیمار نتواند داروی رقیق‌کننده خون مصرف کند، دستگاهی به نام واچ‌من (Watchman) را داخل این کیسه قرار می‌دهند تا دهانه آن را ببندد. این کار باعث می‌شود که لخته‌ای در دهلیز چپ تشکیل نشود یا اگر شد، راهی به بیرون و سمت مغز نداشته باشد.

🏗️ دهلیز چپ در پشت قلب و مجاورت مری قرار دارد. به همین دلیل بهترین تصاویر از این حفره با استفاده از اکوی مری (TEE) به دست می‌آید. در این روش، چون هیچ استخوان یا ریه‌ای بین پروب و دهلیز چپ نیست، پزشک می‌تواند دریچه میترال و گوشک دهلیز را با وضوحی فوق‌العاده برای بررسی عفونت یا لخته مشاهده کند.

🔬 در بیماران مبتلا به تنگی دریچه میترال، دهلیز چپ می‌تواند به طرز باورنکردنی بزرگ شود که به آن “دهلیز غول‌آسا” (Giant Left Atrium) می‌گویند. این دهلیز بزرگ می‌تواند به مری یا اعصاب حنجره فشار آورده و باعث مشکل در بلع یا گرفتگی صدا شود. این نشانه‌ها به خوبی ثابت می‌کنند که مشکلات دهلیز چپ می‌تواند بر سایر اعضای قفسه سینه هم تأثیر بگذارد.

✨ دهلیز چپ، اگرچه حفره‌ای کوچک به نظر می‌رسد، اما نگهبان ورود خون به بخش اصلی پمپ بدن است. سلامت این حفره ضامن ریتم منظم قلب و تنفس راحت است. با پایش دقیق وضعیت دهلیز چپ در چکاپ‌های قلبی، می‌توان از بسیاری از حوادث ناگوار مثل نارسایی قلب و سکته‌های مغزی پیشگیری کرد.