دریچه میترال چیست، چه وظیفه‌ای دارد و چه بیماری‌هایی در آن دیده می‌شود

🫀 دریچه میترال (Mitral Valve) که به آن دریچه دولتی نیز می‌گویند، یکی از حیاتی‌ترین اجزای قلب است که بین دهلیز چپ و بطن چپ قرار دارد. نام این دریچه از “میترا” (کلاه مخصوص اسقف‌ها) گرفته شده است، زیرا شکل ظاهری آن هنگام باز شدن شباهت زیادی به این کلاه دارد. وظیفه اصلی آن، هدایت خون اکسیژن‌دار از دهلیز به بطن و جلوگیری از بازگشت آن به عقب است.

🍃 برخلاف دریچه آئورت که سه لته دارد، دریچه میترال از دو لته (Leaflet) قدامی و خلفی تشکیل شده است. این لته‌ها توسط رشته‌های محکمی به نام طناب‌های وتری (Chordae Tendineae) به عضلات دیواره بطن متصل هستند. این ساختار مهندسی دقیق باعث می‌شود که در هنگام انقباض شدید بطن، دریچه مانند یک چتر نجات مهار شده و به سمت دهلیز باز نشود.

🌊 عملکرد این دریچه در فاز دیاستول (استراحت قلب) آغاز می‌شود؛ یعنی زمانی که دریچه باز شده و اجازه می‌دهد خون جمع شده در دهلیز چپ به درون بطن سرازیر شود. در یک قلب سالم، این دریچه باید کاملاً باز شود تا کمترین مقاومت را در برابر جریان خون ایجاد کند و بطن بتواند به سرعت و به طور کامل از خون تازه پر شود.

🧱 شایع‌ترین اختلال این بخش، افتادگی دریچه میترال (Mitral Valve Prolapse) است. در این وضعیت، لته‌های دریچه کمی حالت شل پیدا کرده و هنگام بسته شدن، به سمت دهلیز چپ برجسته می‌شوند. بسیاری از افراد با این ویژگی به دنیا می‌آیند و زندگی نرمالی دارند، اما در برخی موارد این افتادگی می‌تواند منجر به نشت خون به عقب شود.

💧 نارسایی دریچه میترال (Mitral Regurgitation) زمانی رخ می‌دهد که دریچه به طور کامل بسته نمی‌شود و مقداری از خون در زمان انقباض بطن، به جای خروج از آئورت، به دهلیز چپ بازمی‌گردد. این موضوع باعث می‌شود فشار در ریه‌ها بالا برود و فرد دچار تنگی نفس شود؛ همچنین قلب مجبور است برای جبران این خونِ هدر رفته، با قدرت و حجم بیشتری کار کند.

🏗️ تنگی دریچه میترال (Mitral Stenosis) وضعیت دیگری است که در آن دهانه دریچه باریک و سفت می‌شود. این بیماری که در گذشته به دلیل تب رماتیسمی بسیار شایع بود، مانع از ورود راحت خون به بطن چپ می‌شود. در نتیجه، خون در دهلیز چپ پشت راهروهای دریچه تجمع یافته و باعث بزرگ شدن دهلیز و افزایش فشار در رگ‌های ریه می‌گردد.

🩺 پزشکان برای بررسی این دریچه، از اکوکاردیوگرافی استفاده می‌کنند. در این آزمایش، می‌توان حرکت لته‌ها، ضخامت آن‌ها و میزان نشت خون را با دقت مشاهده کرد. همچنین شاخص‌هایی مثل نسبت E/A که در بحث عملکرد دیاستولی آموختیم، مستقیماً از طریق اندازه‌گیری جریان خون عبوری از همین دریچه به دست می‌آیند.

🌬️ علائم مشکلات دریچه میترال اغلب شامل خستگی زودرس، تپش قلب (Palpitations) و تنگی نفس، به خصوص هنگام دراز کشیدن یا فعالیت بدنی است. اگر دریچه دچار مشکل جدی باشد، ممکن است فرد در هنگام خواب احساس خفگی کند که نشان‌دهنده تجمع مایعات در ریه ناشی از عملکرد نادرست دریچه است.

🧱 یکی از خطرات بزرگ در مشکلات مزمن دریچه میترال، بروز آریتمی یا همان نامنظمی ضربان قلب است. وقتی دهلیز چپ به دلیل فشار پشت دریچه بزرگ می‌شود، سیستم الکتریکی آن آسیب دیده و فرد دچار فیبریلاسیون دهلیزی (Atrial Fibrillation) می‌شود که خطر ایجاد لخته و سکته مغزی را به همراه دارد.

🛡️ اندوکاردیت یا عفونت دریچه‌های قلب، یکی از تهدیدات جدی برای دریچه میترال است. افرادی که دارای ناهنجاری در این دریچه هستند، باید بهداشت دهان و دندان را بسیار جدی بگیرند، زیرا باکتری‌ها می‌توانند از طریق لثه وارد خون شده و روی لته‌های زخمی یا غیرطبیعی دریچه مستقر شوند و باعث تخریب آن گردند.

📉 در درمان نارسایی میترال، امروزه اولویت پزشکان بر “ترمیم” دریچه (Repair) به جای تعویض کامل آن است. با استفاده از تکنیک‌های جراحی مدرن یا روش‌های کم‌تهاجمی مثل “میترا کلیپ” (MitraClip)، لته‌های دریچه را به هم نزدیک می‌کنند تا نشت خون متوقف شود و بافت طبیعی خودِ فرد حفظ گردد.

🧱 کلسیمی شدن دریچه میترال (MAC) پدیده‌ای است که با افزایش سن رخ می‌دهد. در این حالت، رسوبات کلسیم در حلقه دور دریچه ایجاد می‌شود که می‌تواند انعطاف‌پذیری آن را کم کند. کنترل چربی خون و فشار خون می‌تواند سرعت این فرآیند را کاهش داده و از عملکرد مطلوب دریچه در سنین بالا محافظت کند.

💓 دریچه میترال و بطن چپ مانند یک تیم با هم کار می‌کنند. اگر بطن چپ به دلیل نارسایی قلبی گشاد شود، لته‌های دریچه میترال از هم دور می‌شوند و نارسایی ثانویه ایجاد می‌شود. بنابراین، درمان نارسایی قلبی و کوچک کردن حجم بطن می‌تواند به خودی خود باعث بهبود عملکرد دریچه میترال و کاهش نشت خون شود.

🍎 سبک زندگی سالم، دوری از دخانیات و کنترل وزن، بار اضافی را از روی سیستم دریچه‌ای قلب برمی‌دارد. هرچه فشار خون شما تنظیم‌تر باشد، دریچه میترال هنگام بسته شدن با ضربات ملایم‌تری روبرو می‌شود و احتمال فرسودگی و پارگی طناب‌های وتری آن در طول زمان کمتر خواهد بود.

✨ در نهایت، دریچه میترال گلوگاه اصلی ورود خون به پمپ بزرگ بدن است. سلامت این دریچه ظریف، ضامن آرامش ریه‌ها و قدرت پمپاژ قلب است. با چکاپ‌های دوره‌ای و گوش دادن به صدای قلب توسط پزشک، می‌توان از سلامت این شاهکار دو‌لتی اطمینان حاصل کرد و زندگی با نشاطی را تجربه نمود.