بلوک کامل قلب چیست، چه علائمی دارد و چگونه تشخیص داده می‌شود

⚡ بلوک کامل قلب (Complete Heart Block) که با نام بلوک درجه سه قلب نیز شناخته می‌شود، وضعیتی است که در آن تمام پیام‌های الکتریکی بین دهلیزها و بطن‌ها قطع می‌شود. در یک قلب سالم، پیام‌های الکتریکی از حفره‌های بالایی به پایینی منتقل می‌شوند تا پمپاژ خون به درستی انجام شود؛ اما در این بیماری، دیواری نفوذناپذیر در مسیر برق قلب ایجاد می‌شود. در نتیجه، این دو بخش اصلی قلب کاملاً مستقل از یکدیگر شروع به تپش می‌کنند و هماهنگی حیاتی خود را برای رساندن خون به بدن از دست می‌دهند.

🧱 سیستم برق‌رسانی قلب دارای یک گره مرکزی به نام گره دهلیزی-بطنی (AV Node – ایستگاه انتقال پیام برقی بین دهلیز و بطن) است که مانند یک پل ارتباطی عمل می‌کند. در بلوک کامل، این پل به طور کامل تخریب یا مسدود شده است. وقتی این اتفاق می‌افتد، دهلیزها با سرعت طبیعی خود که توسط مرکز فرماندهی اصلی تعیین می‌شود می‌تپند، اما چون پیام آن‌ها به پایین نمی‌رسد، بطن‌ها ناچار می‌شوند به صورت خودکار و اضطراری برای جلوگیری از مرگ، ضربان ضعیف و کندی را از خود ساطع کنند.

📉 ضربان قلب در این بیماران به شدت کاهش می‌یابد و معمولاً به کمتر از ۴۰ تپش در دقیقه می‌رسد که به آن برادی‌کاردی شدید (Bradycardia – ضربان قلب بسیار کند) می‌گویند. این سرعت پایین نمی‌تواند فشار خون کافی برای تغذیه مغز و سایر اعضای حیاتی را فراهم کند. به همین دلیل، فرد در طول روز احساس خستگی مفرط و دائمی دارد و حتی با انجام فعالیت‌های بسیار سبک، به سرعت دچار تنگی نفس و ضعف شدید می‌شود که ناشی از کمبود اکسیژن در بافت‌هاست.

🌪️ یکی از خطرناک‌ترین علائم این بیماری، حملات غش یا بیهوشی ناگهانی است که در پزشکی به آن سنکوپ (Syncope – از دست دادن ناگهانی هوشیاری) گفته می‌شود. این اتفاق زمانی رخ می‌دهد که ضربان بطن‌ها برای چند لحظه متوقف شود یا به قدری کند شود که خون به مغز نرسد. این بیهوشی‌ها معمولاً بدون هشدار قبلی رخ می‌دهند و ممکن است منجر به سقوط و آسیب‌های جسمی جدی برای بیمار شوند، بنابراین بلوک کامل همواره یک وضعیت اورژانسی تلقی می‌شود.

🍂 در افراد مسن، علت اصلی این بیماری فرسودگی طبیعی بافت‌های هدایتی قلب است که به دلیل افزایش سن دچار فیبروز (Fibrosis – جایگزینی بافت سالم با بافت سفت و غیرفعال) می‌شوند. با گذشت زمان، مسیرهای الکتریکی قلب خاصیت رسانایی خود را از دست می‌دهند و در نهایت منجر به قطع کامل ارتباط می‌شوند. این روند معمولاً تدریجی است اما مرحله نهایی آن یعنی بلوک کامل، می‌تواند به صورت ناگهانی علائم شدید خود را نشان دهد.

🩸 سکته قلبی یکی دیگر از دلایل شایع و حاد بروز بلوک کامل قلب است. اگر لخته خون مانع رسیدن خون به مسیرهای الکتریکی قلب شود، این مسیرها به سرعت از کار می‌افتند. بلوک کامل که در اثر سکته ایجاد می‌شود بسیار خطرناک است، زیرا علاوه بر قطع برق قلب، خودِ عضله قلب نیز آسیب دیده و توان پمپاژ آن کاهش یافته است. در این موارد، تشخیص و درمان سریع برای جلوگیری از ایست قلبی کامل اهمیت حیاتی دارد.

🔍 تشخیص این بیماری با یک نوار قلب ساده (ECG) به صورت قطعی انجام می‌شود. پزشک در نوار قلب به دنبال نشانه‌های گسستگی دهلیزی-بطنی (AV Dissociation) می‌گردد. در این حالت، موج‌های مربوط به دهلیزها و بطن‌ها هیچ رابطه منظمی با هم ندارند؛ گویی دهلیزها برای خود و بطن‌ها برای خود ساز می‌زنند. این تصویر در نوار قلب کاملاً متمایز است و به پزشک اجازه می‌دهد بلافاصله سطح خطر را ارزیابی کرده و درمان را آغاز کند.

💉 برخی داروها که برای کنترل فشار خون یا درمان آریتمی‌های دیگر استفاده می‌شوند، ممکن است به عنوان عارضه جانبی باعث بلوک قلب شوند. داروهایی مثل مسدودکننده‌های بتا (Beta-blockers) یا دیگوکسین (Digoxin) سرعت هدایت الکتریکی را کم می‌کنند. اگر دوز این داروها بیش از حد باشد یا فرد حساسیت داشته باشد، ممکن است بلوک کامل رخ دهد. خوشبختانه در این موارد، با قطع دارو یا تنظیم مجدد آن، سیستم برق قلب اغلب به حالت طبیعی باز می‌گردد.

👶 بلوک کامل قلب گاهی می‌تواند مادرزادی باشد، یعنی نوزاد با این مشکل متولد شود. این اتفاق اغلب زمانی رخ می‌دهد که مادر دچار بیماری‌های خودایمنی خاصی باشد و آنتی‌بادی‌های بدن او به سیستم هدایتی قلب جنین در دوران بارداری آسیب بزنند. نوزادانی که با بلوک کامل متولد می‌شوند، ممکن است در ابتدا علائم زیادی نداشته باشند، اما ضربان قلب آن‌ها به طور غیرطبیعی پایین است و نیاز به مراقبت‌های ویژه تخصصی دارند.

🏥 درمان استاندارد و قطعی برای بلوک کامل قلب دائم، استفاده از ضربان‌ساز (Pacemaker – باتری قلب) است. این دستگاه کوچک و هوشمند زیر پوست سینه کاشته می‌شود و سیم‌های ظریف آن به داخل بطن‌ها هدایت می‌گردد. باتری قلب به طور مداوم ریتم را پایش می‌کند و هر زمان که متوجه قطع پیام شود، یک پالس الکتریکی ملایم صادر می‌کند تا بطن را وادار به تپش منظم کند. این دستگاه در واقع نقش پل تخریب شده را برای همیشه ایفا می‌کند.

⚡ پیش از آنکه باتری دائمی برای بیمار تعبیه شود، ممکن است در شرایط اورژانسی از پیس‌میکر موقت (Temporary Pacemaker) استفاده شود. در این روش، یک سیم از طریق رگ‌های بزرگ به داخل قلب فرستاده می‌شود تا ضربان را در محیط بیمارستان کنترل کند. این کار به تیم پزشکی زمان می‌دهد تا وضعیت بیمار را پایدار کرده و آزمایش‌های لازم را قبل از جراحی نهایی و کاشت دستگاه دائمی انجام دهند.

🩺 سبک زندگی افرادی که دارای باتری قلب هستند بسیار به افراد عادی نزدیک است. با پیشرفت تکنولوژی، باتری‌های امروزی بسیار کوچک و مقاوم هستند. اگرچه بیماران باید از میدان‌های مغناطیسی بسیار قوی (مثل دستگاه‌های MRI قدیمی) دوری کنند، اما می‌توانند به راحتی از تلفن همراه، لوازم خانگی و حتی ورزش‌های سبک استفاده کنند. چکاپ‌های دوره‌ای با دستگاه‌های برنامه‌ریز به پزشک اجازه می‌دهد تا عمر باتری و تنظیمات آن را بدون جراحی بررسی کند.

🔬 بیماری‌های التهابی و عفونی نادری مثل “بیماری لایم” که از طریق نیش کنه منتقل می‌شود، می‌توانند باعث بلوک کامل قلب شوند. در این موارد، التهاب باعث مختل شدن موقت سیستم برق قلب می‌شود. تشخیص این گونه موارد بسیار مهم است، زیرا با درمان عفونت و کاهش التهاب با استفاده از آنتی‌بیوتیک‌ها، ممکن است سیستم هدایتی قلب دوباره ترمیم شود و نیاز به باتری دائمی از بین برود.

🛡️ بلوک کامل قلب اگر درمان نشود، خطر ایست قلبی (Asystole – توقف کامل ضربان قلب) را به شدت افزایش می‌دهد. وقتی بطن‌ها به تنهایی کار می‌کنند، ریتم آن‌ها بسیار ناپایدار است و هر لحظه ممکن است به طور کامل متوقف شود. به همین دلیل، پزشکان به محض تشخیص بلوک درجه سه، اجازه خروج بیمار از بخش مراقبت‌های ویژه را نمی‌دهند تا زمانی که امنیت برقی قلب توسط یک دستگاه خارجی یا داخلی تأمین شود.

✨ آگاهی از علائم بلوک کامل قلب، به‌ویژه در افراد سالمند که دچار سرگیجه‌های مکرر یا خستگی‌های بی‌دلیل می‌شوند، می‌تواند از حوادث ناگوار جلوگیری کند. این بیماری اگرچه در نگاه اول ترسناک به نظر می‌رسد، اما یکی از درخشان‌ترین نقاط موفقیت در طب قلب است؛ چرا که با یک عمل جراحی کوچک و تعبیه باتری، فردی که در آستانه مرگ یا ناتوانی شدید بوده، می‌تواند به یک زندگی کاملاً طبیعی و طولانی بازگردد.