علت ورم پاها چیست؟ نشانه چیست؟ کی نشانه خطر است؟

مقدمه

ورم پا یکی از شکایت‌های بسیار شایع در میان افراد در هر سن و جنس است. بسیاری از بیماران در تهران با این مشکل به پزشک مراجعه می‌کنند و معمولاً نمی‌دانند که ورم پا می‌تواند دلایل بسیار متفاوتی داشته باشد؛ از مشکلات ساده و بی‌خطر گرفته تا بیماری‌های قلبی، کلیوی یا وریدی. گاهی ورم پا فقط در پایان روز ظاهر می‌شود و گاهی به‌صورت مداوم باقی می‌ماند. در این پست، به‌طور کامل و با زبانی ساده بررسی می‌کنیم که چرا پاها ورم می‌کنند، چه علائمی مهم هستند و چه زمانی باید این علامت را جدی گرفت.

چکیده

ورم پا یک بیماری مستقل نیست، بلکه یک «علامت» است؛ یعنی بدن دارد پیام می‌دهد که در جایی از سیستم گردش خون، کلیه، هورمون‌ها، رگ‌ها یا حتی پوست مشکلی وجود دارد. بسیاری از افراد با دیدن ورم پا نگران قلب یا کلیه می‌شوند، اما واقعیت این است که ورم پا می‌تواند دلایل بسیار متفاوتی داشته باشد و شناخت الگوی آن به تشخیص کمک می‌کند.

اگر ورم پا در هر دو پا دیده شود و همراه با تنگی نفس، خستگی، یا افزایش وزن ناگهانی باشد، احتمال اینکه قلب نتواند خون را به‌خوبی پمپ کند بیشتر است. در این حالت، مایع در پاها جمع می‌شود و ورم معمولاً در طول روز بدتر می‌شود. این نوع ورم اغلب نرم و گوده‌گذار است و با بالا بردن پاها کمی بهتر می‌شود.

در مقابل، اگر ورم پا همراه با پف‌کردگی صورت، ورم دور چشم‌ها و کف‌آلود شدن ادرار باشد، احتمال مشکل کلیوی مطرح می‌شود. کلیه‌ها نقش مهمی در دفع نمک و آب دارند و وقتی عملکردشان مختل شود، مایع در بدن جمع می‌شود. این نوع ورم ممکن است با فشار خون بالا یا کاهش حجم ادرار نیز همراه باشد.

یکی از شایع‌ترین علل ورم پا، مشکلات وریدی یا همان واریس است. در این حالت، دریچه‌های رگ‌های پا ضعیف می‌شوند و خون به‌جای بازگشت به قلب، در پاها تجمع پیدا می‌کند. ورم ناشی از وریدها معمولاً عصرها بیشتر است، با ایستادن طولانی بدتر می‌شود و با بالا بردن پاها به‌طور محسوسی کاهش می‌یابد. تیرگی پوست اطراف مچ و احساس سنگینی پاها نیز از نشانه‌های مهم آن است.

گاهی ورم پا ناگهانی، یک‌طرفه و همراه با درد، گرمی و قرمزی است. این حالت می‌تواند نشانهٔ لختهٔ خون در رگ‌های عمقی پا (DVT) باشد که یک وضعیت خطرناک محسوب می‌شود. این نوع ورم معمولاً به‌صورت ناگهانی ظاهر می‌شود و نیاز به بررسی فوری دارد، زیرا لخته ممکن است به ریه منتقل شود.

ورم پا می‌تواند ناشی از عفونت یا التهاب نیز باشد. در سلولیت، پوست پا قرمز، داغ و دردناک می‌شود و ورم معمولاً یک‌طرفه است. این حالت بیشتر در افرادی دیده می‌شود که دیابت دارند یا پوستشان آسیب دیده است. اگر ورم همراه با تب یا خطوط قرمز روی پا باشد، احتمال گسترش عفونت وجود دارد و باید سریعاً بررسی شود.

گاهی ورم پا به دلیل مشکلات هورمونی مثل کم‌کاری تیروئید ایجاد می‌شود. در این حالت، ورم معمولاً سفت و غیرگوده‌گذار است و همراه با علائمی مثل خستگی، خواب‌آلودگی، خشکی پوست و عدم تحمل سرما دیده می‌شود. این نوع ورم با درمان تیروئید به‌تدریج بهتر می‌شود.

یکی از علل بسیار شایع و کمتر شناخته‌شدهٔ ورم پا، عوارض دارویی است. داروهایی مثل آملودیپین (برای فشار خون)، ایبوپروفن و دیکلوفناک (مسکن‌ها)، پیوگلیتازون (دیابت)، کورتون‌ها و برخی داروهای اعصاب می‌توانند باعث ورم پا شوند. اگر ورم بعد از شروع یک داروی جدید ظاهر شده باشد، احتمال دارویی بودن آن زیاد است.

در برخی افراد، ورم پا ناشی از اختلال در سیستم لنفاوی است که به آن لنفادم گفته می‌شود. این نوع ورم معمولاً سفت، مزمن و یک‌طرفه است و پوست به‌تدریج ضخیم و چروک‌دار می‌شود. لنفادم می‌تواند پس از جراحی، عفونت یا به‌صورت مادرزادی ایجاد شود و نیاز به مراقبت طولانی‌مدت دارد.

در نهایت، برای اینکه بفهمیم ورم پا از کجا می‌آید، باید به چند نکته توجه کنیم: آیا ورم یک‌طرفه است یا دوطرفه؟ ناگهانی است یا تدریجی؟ همراه با درد است یا فقط سنگینی؟ صبح‌ها بیشتر است یا عصرها؟ آیا داروی جدیدی شروع شده؟ آیا علائم دیگری مثل تنگی نفس، پف‌کردگی صورت، تب یا تغییر رنگ پوست وجود دارد؟ پاسخ به همین چند سؤال ساده می‌تواند مسیر تشخیص را روشن کند و به بیمار کمک کند بداند چه زمانی باید به پزشک مراجعه کند.

 

🦵ورم پا چیست؟

ورم پا یا ادم (Edema) به تجمع مایع در بافت‌های پا، مچ یا ساق گفته می‌شود. این تجمع مایع می‌تواند به‌صورت خفیف، متوسط یا شدید باشد و ممکن است یک‌طرفه یا دوطرفه رخ دهد. گاهی ورم با فشار انگشت فرو می‌رود و جای آن باقی می‌ماند (ادم گوده‌گذار)، و گاهی سفت و بدون گودی است. ورم پا خودش یک بیماری نیست؛ بلکه علامت یک مشکل دیگر است—گاهی ساده، گاهی جدی. برای همین پزشکان همیشه از سه سؤال طلایی شروع می‌کنند:

1. ورم یک‌طرفه است یا دوطرفه؟
2. ناگهانی شروع شده یا طولانی‌مدت است؟
3. همراه با درد، قرمزی، تنگی نفس، یا علائم دیگر هست یا نه؟

این سه سؤال مسیر تشخیص را تعیین می‌کنند.

---

🧩دلایل شایع ورم پا

🦵 مشکلات وریدی (واریس و نارسایی وریدی)

شایع‌ترین علت ورم پا مشکلات وریدی—به‌ویژه نارسایی وریدی مزمن (CVI)—شایع‌ترین علت ورم پا در بزرگسالان است. در این حالت، دریچه‌های کوچک داخل رگ‌های پا که وظیفه دارند خون را به سمت قلب هدایت کنند، به‌درستی بسته نمی‌شوند. نتیجه این اختلال، برگشت خون به سمت پایین، تجمع آن در پا و افزایش فشار داخل رگ‌هاست.
این فشار بالا باعث می‌شود مایع از دیوارهٔ رگ‌ها به بافت‌های اطراف نشت کند و ورم پا ایجاد شود.

🌘ورم عصرگاهی؛ علامت کلاسیک نارسایی وریدی که معمولاً :

• در پایان روز شدیدتر است
• با ایستادن طولانی بدتر می‌شود
• با بالا بردن پاها کاهش می‌یابد
• اغلب گوده‌گذار (Pitting) است

این الگوی زمانی به پزشک کمک می‌کند ورم وریدی را از ورم قلبی یا کلیوی تشخیص دهد.

🔍 نشانه‌های مهم نارسایی وریدی

نارسایی وریدی فقط ورم نیست؛ مجموعه‌ای از تغییرات پوستی و علائم همراه دارد:

• واریس‌های قابل‌دیدن (رگ‌های برجسته و پیچ‌خورده)
• تیره شدن پوست اطراف مچ (Hyperpigmentation)
• سفت و ضخیم شدن پوست (Lipodermatosclerosis)
• خارش یا التهاب پوستی (Stasis dermatitis)
• احساس سنگینی، خستگی یا سوزش در پاها
• در مراحل پیشرفته: زخم‌های مزمن نزدیک مچ

این تغییرات معمولاً تدریجی و مزمن هستند.

⚠️ ترومبوز ورید عمقی (DVT): مهم‌ترین علت حاد و خطرناک

در کنار نارسایی وریدی مزمن، یک مشکل وریدی دیگر وجود دارد که حاد، ناگهانی و بالقوه خطرناک است:ترومبوز وریدی عمقی (DVT).

DVT چیست؟ تشکیل لخته خون در رگ‌های عمقی پا.

چرا ایجاد می‌شود؟

• بی‌تحرکی طولانی (سفر، بستری، گچ‌گیری)
• جراحی
• کم‌آبی
• سرطان
• اختلالات انعقادی
• مصرف برخی داروها

چرا مهم است؟ چون لخته می‌تواند جدا شود و به ریه برود و آمبولی ریه ایجاد کند.

نشانه‌های کلیدی DVT :

• ورم ناگهانی یک پا
• درد یا حساسیت
• گرمی و قرمزی
• معمولاً یک‌طرفه
• ورم اغلب سفت و غیرگوده‌گذار است

در این حالت باید فوراً بررسی پزشکی انجام شود.

🧪 چگونه تشخیص داده می‌شود؟

استاندارد تشخیص مشکلات وریدی:

برای CVI (نارسایی وریدی مزمن): سونوگرافی داپلر وریدی برای بررسی نشت دریچه‌ها (Reflux)

برای DVT:

• سونوگرافی داپلر اورژانسی
• در موارد خاص: D‑dimer یا CT venography

🎯 جمع‌بندی

• نارسایی وریدی مزمن شایع‌ترین علت ورم پا است.
• ورم آن عصرها بیشتر و با بالا بردن پاها کمتر می‌شود.
• DVT یک علت حاد و خطرناک است که ورم ناگهانی، یک‌طرفه و دردناک ایجاد می‌کند.
• تشخیص هر دو با سونوگرافی داپلر انجام می‌شود.
• درمان CVI بیشتر غیردارویی و مبتنی بر فشرده‌سازی است.
• درمان DVT اورژانسی و مبتنی بر ضدانعقادها است.

🫀 نارسایی قلبی 

وقتی قلب نتواند خون را به‌خوبی پمپاژ کند، مایع در پاها جمع می‌شود. این ورم معمولاً دوطرفه است و در پایان روز بیشتر می‌شود. به این حالت در پزشکی ادم قلبی گفته می‌شود. به زبان ساده، وقتی قلب نتواند خون را به‌خوبی پمپ کند، خون در رگ‌های پاها «جمع» می‌شود و فشار داخل رگ‌ها بالا می‌رود. این فشار اضافی باعث می‌شود مایع از دیوارهٔ رگ‌ها به بافت‌های اطراف نشت کند و پاها متورم شوند. اگر ورم همراه با تنگی نفس یا خستگی باشد، احتمال قلبی بودن آن بیشتر است.

❤️ ۱) نارسایی قلبی (Heart Failure – ناتوانی پمپاژ قلب)

این شایع‌ترین علت قلبیِ ورم پا است. در نارسایی قلبی، عضلهٔ قلب ضعیف می‌شود و نمی‌تواند خون را با قدرت کافی به جلو براند. در نتیجه خون در رگ‌های پاها «پس‌زده» می‌شود و فشار وریدی بالا می‌رود. این فشار بالا باعث خروج مایع به بافت‌ها و ایجاد ورم می‌شود.

نشانه‌های همراه که معمولاً دیده می‌شود:

• تنگی نفس هنگام فعالیت یا دراز کشیدن
• خستگی زودرس
• افزایش وزن ناگهانی به‌دلیل احتباس آب
• ورم دوطرفهٔ پاها (نه فقط یک پا)

چرا این اتفاق می‌افتد؟ وقتی قلب ضعیف می‌شود، بدن برای جبران، آب و نمک بیشتری نگه می‌دارد. این احتباس آب، ورم پا را تشدید می‌کند.

❤️ ۲) نارسایی سمت راست قلب (Right-Sided Heart Failure)

قلب دو سمت دارد: راست و چپ. سمت راست خون را از بدن می‌گیرد و به ریه‌ها می‌فرستد. اگر سمت راست قلب ضعیف شود، خون در رگ‌های پا، شکم و کبد جمع می‌شود.
به همین دلیل ورم پا در نارسایی سمت راست معمولاً واضح‌تر و شدیدتر است.

نشانه‌های همراه:

• ورم دوطرفهٔ پا
• احساس سنگینی یا درد در ناحیهٔ کبد
• بزرگی شکم (به‌دلیل تجمع مایع)
• برجسته شدن رگ‌های گردن

❤️ ۳) فشار خون ریوی (Pulmonary Hypertension – فشار بالای رگ‌های ریه)

در این بیماری، فشار داخل رگ‌های ریه بالا می‌رود. این فشار بالا به‌مرور باعث می‌شود سمت راست قلب مجبور شود سخت‌تر کار کند و در نهایت ضعیف شود. نتیجهٔ نهایی همان است: جمع شدن خون در پاها و ایجاد ورم.

نشانه‌های همراه:

• تنگی نفس هنگام فعالیت
• سرگیجه یا ضعف
• خستگی شدید
• ورم پاها

این بیماری معمولاً تدریجی است و ورم پا یکی از علائم دیررس آن محسوب می‌شود.

❤️ ۴) بیماری‌های دریچه‌ای قلب (Heart Valve Disease)

اگر یکی از دریچه‌های قلب درست کار نکند—مثلاً:

• دریچه تنگ باشد (Stenosis – تنگی)
• یا نشت داشته باشد (Regurgitation – برگشت خون)

جریان خون مختل می‌شود و فشار در رگ‌ها بالا می‌رود. این افزایش فشار می‌تواند باعث ورم پا شود، به‌خصوص در بیماری‌های دریچهٔ سه‌لتی (Tricuspid valve) که در سمت راست قلب قرار دارد.

نشانه‌های همراه:

• تپش قلب
• خستگی
• تنگی نفس
• ورم پا و شکم

❤️ ۵) پریکاردیت و تامپوناد قلبی (Pericardial Disease)

پریکاردیت یعنی التهاب پردهٔ اطراف قلب. اگر این التهاب شدید شود یا مایع زیادی دور قلب جمع شود (تامپوناد)، قلب نمی‌تواند خوب پمپ کند. نتیجه همان است:
پس‌زدن خون← افزایش فشار وریدی ← ورم پا

این حالت کمتر شایع است اما مهم است.

نشانه‌های همراه:

• درد قفسه سینه
• تنگی نفس
• احساس فشار در قفسه سینه
• ورم پاها

❤️ جمع‌بندی

ورم پا در بیماری‌های قلبی معمولاً دوطرفه است و همراه با علائمی مثل:

• تنگی نفس
• خستگی
• افزایش وزن
• ورم شکم
• برجسته شدن رگ‌های گردن

علت اصلی همیشه یک چیز است: قلب نمی‌تواند خون را خوب پمپ کند، خون در پاها جمع می‌شود و پا ورم می‌کند.

🩺 مشکلات کلیوی 

کلیه‌ها نقش مهمی در تنظیم مایعات بدن دارند. اگر عملکرد کلیه کاهش یابد، مایع در بدن جمع می‌شود و ورم پا ایجاد می‌شود. این ورم معمولاً همراه با ورم صورت یا دور چشم‌هاست. وقتی کلیه‌ها که تصفیه‌خانه‌های اصلی بدن هستند دچار مشکل شوند، تعادل آب و املاح به‌هم می‌خورد و مایعات به‌جای دفع شدن، در بافت‌های بدن (به‌ویژه پاها به دلیل نیروی گرانش) تجمع می‌یابند. مشکلات کلیوی به دو روش اصلی باعث ورم پا (Edema) می‌شوند:

🦋 مشکلات تیروئید 

کم‌کاری تیروئید می‌تواند باعث ورم سفت و بدون گودی در پاها شود.مشکلات غده تیروئید، به‌ویژه کم‌کاری تیروئید (Hypothyroidism)، می‌توانند باعث نوعی ورم شوند که ماهیت آن با ورم‌های قلبی یا کلیوی متفاوت است. این نوع ورم در پزشکی «میکزدم» (Myxedema) نامیده می‌شود. ورم تیروئیدی معمولاً در موارد شدید یا طولانی‌مدت کم‌کاری تیروئید دیده می‌شود و بیشتر از آنکه در پاها ظاهر شود، در صورت، دست‌ها و اطراف چشم شایع‌تر است. با این حال، در برخی بیماران ممکن است پاها نیز درگیر شوند.

۱. مکانیسم ایجاد ورم در کم‌کاری تیروئید (میکزدم)

برخلاف ورم‌های ناشی از تجمع سادهٔ آب، ورم تیروئیدی به دلیل تجمع گلیکوزآمینوگلیکان‌ها—مولکول‌های قندیِ آب‌دوست—در بافت‌های زیر پوست ایجاد می‌شود. وقتی هورمون‌های تیروئید پایین می‌آیند، متابولیسم بدن کند می‌شود و این مواد در پوست و بافت‌ها جمع می‌شوند. این ترکیبات آب را به سمت خود می‌کشند و بافت زیر پوست حالت سفت، ضخیم و ژله‌ای پیدا می‌کند.تفاوت کلیدی اینجاست که این ورم معمولاً غیرگوده‌گذار است؛ یعنی اگر روی آن فشار دهید، جای انگشت باقی نمی‌ماند. این ویژگی آن را از ورم‌های قلبی و کلیوی که نرم و گوده‌گذار هستند، متمایز می‌کند.

۲. پرکاری تیروئید و ورم پا (میکزدم پیش‌تیبیال)

اگرچه ورم پا در کم‌کاری تیروئید شایع‌تر است، اما در یک بیماری خاص ناشی از پرکاری تیروئید به نام بیماری گریوز (Graves’ Disease) نیز نوعی ورم دیده می‌شود. این حالت که میکزدم پیش‌تیبیال نام دارد، یک وضعیت نادر است (کمتر از ۵٪ بیماران گریوز) و معمولاً همراه با درگیری چشمی گریوز رخ می‌دهد.در این حالت، پوست روی ساق پا ضخیم، قرمز، برجسته و شبیه «پوست پرتقال» می‌شود. این ورم منشأ ایمنی دارد و ربطی به نارسایی قلب یا کلیه ندارد.

۳. علائم همراه برای تشخیص تفریقی

اگر ورم پا دارید و شک دارید که علت آن تیروئید است، باید به دنبال این «خوشهٔ علائم» باشید:

در کم‌کاری تیروئید:

• خستگی مفرط و خواب‌آلودگی
• احساس سرمای مداوم
• افزایش وزن بدون دلیل
• خشکی پوست و ریزش مو (به‌ویژه یک‌سوم بیرونی ابرو)
• یبوست
• ضربان قلب پایین

وجود این مجموعه علائم احتمال تیروئیدی بودن ورم را افزایش می‌دهد.

۴. تفاوت‌های کلیدی در آزمایش‌ها

برای تشخیص این وضعیت، پزشک معمولاً پانل تیروئید را درخواست می‌کند:

• TSH بالا و T4 پایین: نشان‌دهندهٔ کم‌کاری تیروئید اولیه
• TSH پایین یا طبیعی + T4 پایین: کم‌کاری تیروئید ثانویه (اختلال هیپوفیز)
• TSH پایین + T3/T4 بالا: در بیماری گریوز
• آنتی‌بادی‌ها (مثل TRAb): برای تشخیص هاشیموتو یا گریوز

این الگوها به پزشک کمک می‌کنند نوع اختلال را مشخص کند.

جدول مقایسه سریع: ورم تیروئیدی در مقابل سایر علل

ویژگی	ورم تیروئیدی (میکزدم)	ورم قلبی/کلیوی
اثر فشار انگشت	جای انگشت نمی‌ماند (سفت)	جای انگشت می‌ماند (نرم)
محل شروع	ساق پا، صورت، دست‌ها	مچ پا و پشت پا
علائم همراه	خشکی پوست، یبوست، خستگی	تنگی نفس، ادرار کم، ضربان بالا
پاسخ به دارو	با درمان تیروئید به‌تدریج بهتر می‌شود	با دیورتیک‌ها بهتر می‌شود

نکته مهم در مورد درمان

ورم ناشی از تیروئید به داروهای ادرارآور (که معمولاً برای ورم قلبی تجویز می‌شوند) پاسخ خوبی نمی‌دهد. درمان اصلی، تنظیم هورمون تیروئید با لووتیروکسین است و بهبود ورم ممکن است هفته‌ها تا ماه‌ها طول بکشد. در مورد میکزدم پیش‌تیبیال، درمان فقط با لووتیروکسین کافی نیست و معمولاً از کورتیکواستروئیدهای موضعی، پانسمان فشاری یا درمان‌های ایمنی استفاده می‌شود.

🦠 عفونت یا التهاب پا

عفونت‌های پوستی مانند سلولیت می‌توانند باعث ورم یک‌طرفه، دردناک و گرم شوند.وقتی ورم پا ناشی از عفونت یا التهاب باشد، ماهیت آن با ورم‌های ناشی از نارسایی قلبی یا کلیوی کاملاً متفاوت است. در این حالت، ورم فقط تجمع سادهٔ مایع نیست؛ بلکه نتیجهٔ افزایش جریان خون، فعال شدن سیستم ایمنی و تجمع سلول‌های التهابی در پاسخ به یک عامل مهاجم یا آسیب بافتی است. این نوع ورم معمولاً موضعی، گرم، دردناک و اغلب یک‌طرفه است.

۱. سلولیت (Cellulitis): عفونت باکتریایی پوست

سلولیت شایع‌ترین علت عفونی ورم پا است و لایه‌های عمقی پوست را درگیر می‌کند.

• مکانیسم: باکتری‌ها (معمولاً استرپتوکوک یا استافیلوکوک) از طریق یک خراش کوچک، گزش حشره یا عفونت قارچی بین انگشتان وارد پوست می‌شوند و باعث التهاب شدید می‌گردند.
• نشانه‌های کلیدی:
  • ورم معمولاً یک‌طرفه است.
  • پوست ناحیه قرمز، گرم و براق می‌شود.
  • حساسیت و درد با لمس وجود دارد (در سالمندان یا دیابتی‌ها ممکن است درد کمتر باشد).
  • ممکن است با تب و لرز همراه باشد.

۲. آرتروز و التهاب مفاصل (Arthritis)

التهاب مفصل مچ پا یا مفاصل کوچک پا می‌تواند باعث ورم موضعی شود.

• نقرس (Gout): تجمع بلورهای اسید اوریک در مفصل—معمولاً مفصل شست پا—باعث ورم ناگهانی، بسیار دردناک و قرمز می‌شود. این ورم موضعی است، نه ورم کل پا.
• روماتیسم مفصلی (RA): یک بیماری خودایمنی که باعث ورم دوطرفه، خشکی صبحگاهی و درد مفاصل پا می‌شود.

۳. تاندونیت و آسیب‌های بافتی

التهاب تاندون‌ها (مثل تاندون آشیل) یا التهاب بورس‌ها (بورسیت) می‌تواند باعث ورم در پشت پاشنه یا اطراف مچ پا شود. این ورم معمولاً با فعالیت فیزیکی بدتر شده و با استراحت بهبود می‌یابد. این نوع ورم التهابی است، نه عفونی.

۴. عفونت‌های قارچی و زخم پای دیابتی

در افراد مبتلا به دیابت، حتی یک عفونت قارچی ساده بین انگشتان یا یک زخم کوچک می‌تواند به دلیل اختلال در خون‌رسانی و اعصاب، به‌سرعت به التهاب گسترده و ورم پا منجر شود. این وضعیت یک اورژانس پزشکی است، زیرا خطر گسترش عفونت به بافت‌های عمقی و استخوان (استئومیلیت) وجود دارد.

۵. لنفادم (Lymphedema): اختلال در سیستم تخلیه

اگرچه لنفادم یک بیماری عفونی نیست، اما التهاب مزمن سیستم لنفاوی باعث تجمع مایع پروتئینی در پا می‌شود.

• ویژگی خاص: پوست به‌تدریج سفت، ضخیم و چروک‌دار می‌شود (شبیه پوست فیل).
• این پاها بسیار مستعد سلولیت‌های مکرر هستند، زیرا سیستم لنفاوی ضعیف شده است.

جدول تشخیص تفریقی: ورم عفونی در مقابل ورم قلبی

ویژگی	ورم عفونی/التهابی	ورم قلبی/کلیوی
تعداد اندام	معمولاً یک‌طرفه	معمولاً دوطرفه
دما	ناحیه گرم یا داغ	دمای طبیعی یا سرد
رنگ	در سلولیت قرمز؛ در لنفادم ممکن است طبیعی یا ضخیم	بی‌رنگ یا کبود
درد	درد و حساسیت واضح	احساس سنگینی بدون درد حاد

اقدامات حیاتی و هشدارها

• ⚠️ خطر سپتی‌سمی: اگر ورم و قرمزی پا با تب، لرز یا خطوط قرمز که به سمت بالا حرکت می‌کنند همراه باشد، احتمال ورود عفونت به خون وجود دارد و باید فوراً به اورژانس مراجعه کرد.
• ✅ شستشو و مراقبت: هرگونه خراش یا زخم در پا—به‌ویژه در بیماران دیابتی—باید سریعاً تمیز و بررسی شود.
• ❌ خوددرمانی ممنوع: بستن محکم پا یا اعمال فشار می‌تواند جریان لنف یا خون را مختل کرده و عفونت را به لایه‌های عمقی‌تر گسترش دهد.

💊اثرات جانبی داروها

بسیاری از بیماران زمانی که با ورم پا (Edema) مواجه می‌شوند، بلافاصله به مشکلات قلبی یا کلیوی شک می‌کنند؛ اما در پزشکی مدرن، عوارض دارویی یکی از شایع‌ترین و اغلب نادیده‌گرفته‌شده‌ترین علل ورم محیطی است. این پدیده را «ادم ناشی از دارو» می‌نامند و مکانیسم آن بسته به نوع دارو متفاوت است؛ از گشادشدن عروق گرفته تا احتباس نمک و آب یا تغییر در عملکرد کلیه.

۱. داروهای ضد فشار خون (مهم‌ترین عامل)

شایع‌ترین دسته‌ای که باعث ورم پا می‌شود، مسدودکننده‌های کانال کلسیم (CCBs) هستند.

• نام داروها: آملودیپین (Amlodipine)، نایفدیپین، فلو‌دیپین.
• علت تجویز: درمان فشار خون بالا و پیشگیری از درد قفسه سینه (آنژین).
• مکانیسم ایجاد ورم: این داروها سرخرگ‌های کوچک (آرتریول‌ها) را گشاد می‌کنند، اما روی سیاهرگ‌ها اثر کمتری دارند. این عدم تعادل باعث افزایش فشار مویرگی و نشت مایع به بافت‌های اطراف مچ پا می‌شود.
• ویژگی: ورم ناشی از CCBها معمولاً گوده‌گذار است و به دیورتیک‌ها پاسخ کمی می‌دهد، اما با بالا نگه داشتن پا، کاهش دوز یا تغییر دارو بهبود می‌یابد.

۲. داروهای ضد التهاب غیر استروئیدی (NSAIDs)

این داروها از پرمصرف‌ترین مسکن‌ها در جهان هستند.

• نام داروها: ژلوفن، ایبوپروفن، دیکلوفناک، ناپروکسن، اندومتاسین.
• علت تجویز: تسکین دردهای عضلانی، مفصلی، دندانی و کاهش التهاب.
• مکانیسم ایجاد ورم: NSAIDها با کاهش جریان خون کلیوی و افزایش احتباس نمک و آب، دفع مایعات را مختل می‌کنند.
• نکته مهم: مصرف مداوم این داروها در بیماران قلبی یا کلیوی می‌تواند عملکرد کلیه را بدتر کرده و ورم را تشدید کند.

۳. داروهای دیابت (گروه تیازولیدین‌دیون‌ها)

• نام داروها: پیوگلیتازون (Pioglitazone)، روزیگلیتازون.
• علت تجویز: کنترل قند خون در دیابت نوع ۲.
• مکانیسم ایجاد ورم: این داروها بازجذب سدیم را در کلیه افزایش داده و حجم مایع خارج‌سلولی را بالا می‌برند.
• هشدار: در بیماران مبتلا به نارسایی قلبی باید با احتیاط مصرف شوند، زیرا می‌توانند باعث تجمع مایع در ریه‌ها شوند.

۴. داروهای کورتونی (استروئیدها)

• نام داروها: پردنیزولون، دگزامتاسون، هیدروکورتیزون.
• علت تجویز: درمان بیماری‌های خودایمنی، آسم، آلرژی‌های شدید و التهاب‌های گسترده.
• مکانیسم ایجاد ورم: کورتون‌ها اثراتی شبیه هورمون آلدوسترون دارند و باعث احتباس نمک و آب می‌شوند. نتیجه آن پف‌کردگی صورت، افزایش وزن و ورم پاها است.

۵. هورمون‌ها (استروژن و پروژسترون)

• موارد مصرف: قرص‌های جلوگیری از بارداری (OCP) و درمان‌های جایگزین هورمونی (HRT) در دوران یائسگی.
• مکانیسم: این هورمون‌ها نفوذپذیری عروق را افزایش داده و باعث احتباس سدیم می‌شوند. بسیاری از زنان قبل از قاعدگی به دلیل تغییرات هورمونی دچار ورم موقت پا می‌شوند.

۶. برخی داروهای اعصاب و روان

• نام داروها: گاباپنتین، پره‌گابالین، و داروهای ضدافسردگی سه‌حلقه‌ای مانند آمی‌تریپتیلین.
• مکانیسم: این داروها با گشاد کردن عروق محیطی یا تغییر در بازجذب آب و سدیم، می‌توانند باعث ورم پا شوند.

جدول خلاصه داروهای ورم‌زا

دسته دارویی	مثال معروف	دلیل اصلی تجویز
فشار خون	آملودیپین	کنترل فشار خون بالا
مسکن‌ها	ژلوفن / ناپروکسن	کاهش درد و التهاب
دیابت	پیوگلیتازون	کنترل قند خون
کورتون‌ها	پردنیزولون	درمان روماتیسم و آلرژی
هورمونی	قرص ضد بارداری	جلوگیری یا تنظیم هورمون

چه باید کرد؟ (توصیه عمومی)

۱. هرگز دارو را خودسرانه قطع نکنید: قطع ناگهانی داروهای فشار خون یا داروهای اعصاب می‌تواند خطرناک باشد.
۲. با پزشک مشورت کنید: در بسیاری از موارد، پزشک با تغییر دوز، تغییر دارو یا افزودن یک داروی مکمل، ورم را کنترل می‌کند.
۳. نمک را محدود کنید: مصرف نمک اثر ورم‌زایی بسیاری از این داروها را تشدید می‌کند.

خلاصه آماری کوتاه

• شایع‌ترین علت کلی ورم پا در جمعیت عمومی نارسایی وریدی مزمن (CVI) است و در متون مروری سهمی حدود ۴۰–۵۰٪ گزارش شده است. Servier – Phlebolymphology AAFP

• در جمعیت عمومی، حدود ۱۰–۱۵٪ از موارد ورم پا منشأ قلبی دارند. AAFP journals.plos.org
• شایع‌ترین علت قلبیِ ورم پا، نارسایی قلبی است (حدود ۷۵٪ از موارد قلبی). European Society of Cardiology Oxford Academic
• داروها (مثلاً دیهیدروپیریدین‌ها مانند آملودیپین) می‌توانند در حدود ۱۰٪ از مصرف‌کنندگان ورم ایجاد کنند و باید از ورم قلبی تفکیک شوند. Wiley Online Library Authorea.

---

توزیع علت‌ها در جمعیت عمومی

علت کلی	درصد تقریبی	تعداد از ۱۰۰۰ نفر
نارسایی وریدی مزمن (CVI)	۴۰–۵۰٪	۴۰۰–۵۰۰. Servier – Phlebolymphology
علل قلبی (مجموع)	۱۰–۱۵٪	۱۰۰–۱۵۰. AAFP
لنف‌ادم و سایر علل موضعی	۸–۱۲٪	۸۰–۱۲۰. AAFP
علل کلیوی و کبدی	۸–۱۲٪	۸۰–۱۲۰. AAFP
داروها	~۱۰٪ (در گروه مصرف‌کننده)	(بخشی از موارد بالا؛ در کل ~۵۰–۱۰۰). Wiley Online Library

---

منابع کلیدی 

• Evaluation of peripheral edema, Am Fam Physician 2022. AAFP
• Chronic venous disease and edema reviews, Phlebolymphology / review articles. Servier – Phlebolymphology
• ESC Guidelines for Heart Failure (2021, focused update 2023), European Heart Journal. European Society of Cardiology
• Systematic reviews on heart failure prevalence and edema mechanisms, Circulation / Frontiers / ESC Heart Failure analyses. Oxford Academic Heart
• Drug‑induced peripheral edema review (CCB/amlodipine), 2020–۲۰۲۱ reviews. Wiley Online Library

---

محرک‌های ورم در گروه‌های خاص

🧘 نشستن یا ایستادن طولانی‌مدت 

نشستن طولانی پشت میز، رانندگی یا ایستادن زیاد می‌تواند باعث تجمع مایع در پاها شود. این پدیده که بسیاری از کارمندان، رانندگان، فروشندگان و مسافران با آن دست‌وپنجه نرم می‌کنند، ریشه در فیزیک بدن و غلبه بر نیروی جاذبه زمین دارد. در اینجا مکانیسم دقیق این اتفاق و راهکارهای مقابله با آن را از منظر پزشکی بررسی می‌کنیم :

بسیاری از افراد در پایان روز دچار ورم پا می‌شوند، به‌خصوص اگر روز طولانی و پرکار داشته باشند. این حالت معمولاً ناشی از نارسایی وریدی، نشستن طولانی‌مدت یا مصرف نمک زیاد است. اگر ورم صبح‌ها کمتر و عصرها بیشتر باشد، احتمال وریدی بودن آن بیشتر است.

---

👵ورم پا در سالمندان

در سالمندان، ورم پا می‌تواند نشانهٔ مشکلات قلبی، کلیوی یا وریدی باشد. همچنین مصرف برخی داروها مانند داروهای فشار خون یا ضدالتهاب‌ها می‌تواند باعث ورم شود.

---

💗ورم پا در زنان

زنان ممکن است به دلایل هورمونی، بارداری یا مصرف برخی داروها دچار ورم پا شوند. در دوران بارداری، ورم خفیف طبیعی است، اما ورم شدید یا ناگهانی باید بررسی شود.

---

ورم پا در تهران: چرا شایع‌تر است؟

🌫️ آلودگی هوا
آلودگی می‌تواند باعث التهاب بدن و تشدید ورم شود.

🍟 رژیم غذایی پرنمک
غذاهای آماده، فست‌فودها و تنقلات شور باعث احتباس آب می‌شوند.

😓 استرس و کم‌تحرکی
سبک زندگی شهری باعث کاهش فعالیت بدنی و افزایش ورم پا می‌شود.

---

چه زمانی ورم پا خطرناک است؟

🚨 اگر ورم پا همراه با هر یک از موارد زیر باشد، باید فوراً بررسی شود:

• ورم ناگهانی و یک‌طرفه
• درد شدید یا گرمی پا
• تنگی نفس
• افزایش وزن سریع
• ورم همراه با تب
• ورم مداوم بیش از چند روز

این علائم می‌توانند نشانهٔ لختهٔ خون، نارسایی قلبی یا مشکلات کلیوی باشند.

🌿 الگوریتم تشخیص

🔵 گام ۱: یک‌طرفه یا دوطرفه؟

اگر یک‌طرفه باشد:

• حاد و ناگهانی: احتمال DVT ← مهم‌ترین تشخیص
• مزمن: بیشتر نارسایی وریدی یا لنف‌ادم

اگر دوطرفه باشد:

• بیشتر علل قلبی، کلیوی، کبدی، دارویی

---

🔵 گام ۲: حاد یا مزمن؟

● حاد (کمتر از ۷۲ ساعت)

• DVT
• عفونت
• آسیب
• نارسایی قلبی حاد

● مزمن (بیش از ۳ ماه)

• نارسایی وریدی
• لنف‌ادم
• بیماری‌های مزمن قلب، کلیه، کبد
• داروها

---

🔵 گام ۳: گوده‌گذار یا غیرگوده‌گذار؟

• گوده‌گذار (Pitting): مشکلات قلبی، کلیوی، کبدی، وریدی
• غیرگوده‌گذار (Non‑pitting): لنف‌ادم، کم‌کاری تیروئید

---

🔵 گام ۴: همراهی با علائم دیگر

• تنگی نفس: احتمال قلبی
• ورم صورت: احتمال کلیوی
• آسیت: احتمال کبدی
• قرمزی و گرمی: عفونت
• واریس و تغییر رنگ پوست: نارسایی وریدی
• سفتی و درگیری انگشتان: لنف‌ادم

---

🌿 خلاصه تشخیص:

ورم پا در بیشتر مواقع یک «علامت» است، نه یک بیماری. اگر:

• یک پا ناگهانی ورم کرده ← احتمال لخته خون
• دو پا ورم کرده و تنگی نفس دارید ←احتمال مشکل قلبی
• ورم همراه با ورم صورت است ← احتمال مشکل کلیه
• پوست پا تیره و ضخیم شده ← احتمال مشکل وریدی
• ورم سفت و غیرگوده‌گذار است ← احتمال لنف‌ادم
• بعد از شروع داروی جدید ورم کرده‌اید ← احتمال عارضه دارویی

جمع‌بندی

💬 ورم پا می‌تواند دلایل مختلفی داشته باشد؛ از مشکلات ساده مانند نشستن طولانی‌مدت تا بیماری‌های مهم مانند نارسایی قلبی یا لختهٔ خون. شناخت علائم هشداردهنده و مراجعهٔ به‌موقع به پزشک می‌تواند از بروز مشکلات جدی جلوگیری کند.

❓پرسش‌های رایج

چرا فقط یک پای من ورم کرده است؟

ورم یک‌طرفه معمولاً به علت لختهٔ خون، عفونت، آسیب یا مشکلات وریدی است.

چرا هر دو پایم ورم کرده‌اند؟

ورم دوطرفه بیشتر به مشکلات قلب، کلیه، کبد، هورمون‌ها یا داروها مربوط است.

آیا ورم پا می‌تواند از قلب باشد؟

بله، به‌ویژه اگر همراه با تنگی نفس، خستگی یا افزایش وزن ناگهانی باشد.

آیا مشکل کلیه باعث ورم پا می‌شود؟

بله، ورم کلیوی معمولاً با پف‌کردگی صورت و دور چشم‌ها همراه است.

آیا ایستادن طولانی باعث ورم پا می‌شود؟

بله، ایستادن زیاد باعث تجمع خون در پا و ورم عصرگاهی می‌شود.

چطور بفهمم ورم پا لختهٔ خون است؟

اگر ورم ناگهانی، یک‌طرفه، دردناک، گرم یا قرمز باشد باید سریع بررسی شود.

آیا داروها می‌توانند باعث ورم پا شوند؟

بله، داروهای فشار خون، مسکن‌ها، کورتون‌ها، داروهای دیابت و اعصاب از علل شایع هستند.

آیا واریس باعث ورم پا می‌شود؟

بله، ورم وریدی عصرها بیشتر است و با بالا بردن پا بهتر می‌شود.

آیا اضافه‌وزن باعث ورم پا می‌شود؟

بله، وزن زیاد فشار روی رگ‌ها را افزایش می‌دهد.

آیا کم‌کاری تیروئید باعث ورم پا می‌شود؟

بله، اما ورم آن معمولاً سفت و غیرگوده‌گذار است.

آیا عفونت پا باعث ورم می‌شود؟

بله، سلولیت باعث قرمزی، گرمی و ورم یک‌طرفه می‌شود.

آیا بیماری کبدی باعث ورم پا می‌شود؟

بله، معمولاً همراه با تورم شکم (آسیت) دیده می‌شود.

آیا کمبود پروتئین باعث ورم پا می‌شود؟

بله، کاهش آلبومین باعث ورم گوده‌گذار می‌شود.

آیا ورم پا در بارداری طبیعی است؟

تا حدی بله، اما ورم ناگهانی یا یک‌طرفه نیاز به بررسی دارد.

آیا گرما باعث ورم پا می‌شود؟

بله، گرما رگ‌ها را گشاد می‌کند و مایع در پا جمع می‌شود.

آیا کم‌تحرکی باعث ورم پا می‌شود؟

بله، نشستن طولانی مثل سفرهای طولانی باعث تجمع خون در پا می‌شود.

آیا ورم پا خطرناک است؟

گاهی بله، به‌خصوص اگر ناگهانی، یک‌طرفه یا همراه با تنگی نفس باشد.

آیا ماساژ برای ورم پا مفید است؟

در واریس یا لنفادم ممکن است کمک کند، اما در لختهٔ خون یا عفونت ممنوع است.

آیا نوشیدن آب زیاد باعث ورم پا می‌شود؟

در افراد سالم نه، اما در نارسایی قلبی یا کلیوی ممکن است ورم را تشدید کند.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنم؟

وقتی ورم ناگهانی، یک‌طرفه، همراه با درد، تب، تنگی نفس یا تغییر رنگ پوست باشد.