آمبولی ریه چیست، چه علائمی دارد و چگونه درمان می‌شود

❤️ آمبولی ریه یا آمبولی ریوی (Pulmonary Embolism) زمانی رخ می‌دهد که یک لخته خون از جایی در بدن (معمولاً از وریدهای عمقی پاها) جدا شده و به سمت شریان‌های ریه حرکت کند و یکی از آن‌ها را مسدود نماید. این انسداد جریان خون به بخشی از ریه را قطع می‌کند و اکسیژن‌رسانی به خون را مختل می‌سازد.

🩸 بیشتر موارد آمبولی ریه از لخته‌های وریدهای عمقی اندام تحتانی (DVT یا ترومبوز ورید عمقی) منشأ می‌گیرند. این لخته‌ها معمولاً در ساق پا یا ران ایجاد می‌شوند و به دلیل بی‌حرکتی طولانی، جراحی اخیر یا بیماری‌های خاص شکل می‌گیرند.

⚡ آمبولی ریوی می‌تواند ناگهانی و شدید باشد و گاهی تهدیدکننده حیات است. در موارد خفیف ممکن است علائم کم یا حتی بدون علامت باشد اما در موارد بزرگ می‌تواند باعث افت فشار خون، شوک و مرگ ناگهانی شود.

😓 علائم شایع شامل تنگی نفس ناگهانی، درد قفسه سینه (به‌خصوص هنگام نفس عمیق)، سرفه (گاهی با خلط خونی)، تپش قلب سریع و احساس اضطراب شدید است. برخی بیماران احساس سبکی سر یا غش کردن هم گزارش می‌کنند.

🌡️ تب خفیف، تعریق، سرفه خشک یا خون‌دماغی هم ممکن است دیده شود. در موارد شدید رنگ پوست آبی یا خاکستری (سیانوز) و افت سطح هوشیاری رخ می‌دهد. علائم گاهی شبیه حمله قلبی یا پنومونی تفسیر می‌شوند.

👂 پزشک با معاینه ممکن است ضربان قلب سریع، صدای ریه غیرطبیعی یا تورم و درد یک‌طرفه پا (نشانه DVT) را مشاهده کند. فشار خون پایین و نبض ضعیف در موارد شدید دیده می‌شود.

🩺 تست D-dimer خون یکی از اولین آزمایش‌هاست. اگر این تست منفی باشد و احتمال بالینی پایین باشد، آمبولی ریوی تقریباً رد می‌شود. اما مثبت بودن آن نیاز به بررسی‌های تصویری دارد.

📸 سی‌تی آنژیوگرافی ریه (CT pulmonary angiography) دقیق‌ترین روش تشخیص است. این روش با تزریق ماده حاجب محل دقیق لخته را در شریان‌های ریه نشان می‌دهد و استاندارد طلایی تشخیص محسوب می‌شود.

🖼️ در مواردی که سی‌تی ممکن نباشد (مثلاً نارسایی کلیه یا حساسیت به ماده حاجب)، اسکن V/Q (ونتیلاسیون/پرفیوژن) یا اکوکاردیوگرافی برای بررسی فشار بالای سمت راست قلب استفاده می‌شود.

💉 درمان اصلی آمبولی ریوی با داروهای ضد انعقاد (رقیق‌کننده خون) است. هپارین وریدی یا انوکساپارین (لوونوکس) در بیمارستان شروع می‌شود و سپس به وارفارین یا داروهای جدیدتر خوراکی (DOACها مانند ریواروکسابان) ادامه می‌یابد.

🩹 در موارد بسیار شدید و ناپایدار (آمبولی عظیم با شوک)، درمان ترومبولیتیک (حل‌کننده لخته مانند آلتپلاز) یا حتی جراحی برداشتن لخته (امبولکتومی) انجام می‌شود. این روش‌ها نجات‌بخش هستند اما خطر خونریزی بالایی دارند.

🛡️ استفاده از فیلتر IVC (فیلتر ورید اجوف تحتانی) در بیمارانی که نمی‌توانند ضد انعقاد مصرف کنند یا لخته مجدد دارند کاربرد دارد. این فیلتر جلوی حرکت لخته‌های جدید به ریه را می‌گیرد.

📅 مدت درمان ضد انعقاد معمولاً حداقل سه تا شش ماه است. اگر عامل خطر دائمی وجود داشته باشد (مثل سرطان یا اختلال انعقادی ارثی) درمان طولانی‌تر یا مادام‌العمر می‌شود.

⚠️ عوارض درمان شامل خونریزی (به‌خصوص مغزی یا گوارشی) است. به همین دلیل دوز داروها باید دقیق تنظیم شود و بیمار تحت نظر باشد.

🔄 پیشگیری بسیار مهم است. در بیماران بستری، پس از جراحی، در سفرهای طولانی یا در افراد با خطر بالا از جوراب ضد آمبولی، داروهای پیشگیری‌کننده (هپارین با دوز پایین) و تحرک زودهنگام استفاده می‌شود.

🧬 عوامل خطر شامل جراحی اخیر، بی‌حرکتی طولانی، سرطان، بارداری، مصرف قرص ضدبارداری، سیگار کشیدن، چاقی، سابقه خانوادگی و بیماری‌های التهابی مانند لوپوس است.

👩‍⚕️ تشخیص زودهنگام حیاتی است. هرچه درمان سریع‌تر شروع شود، احتمال عوارض کمتر و بهبودی کامل‌تر خواهد بود. تأخیر در تشخیص می‌تواند منجر به مرگ یا ناتوانی دائمی شود.

🏥 پس از ترخیص، بیمار باید داروها را منظم مصرف کند، علائم هشداردهنده را بشناسد و در صورت بازگشت تنگی نفس یا درد قفسه سینه فوراً به اورژانس مراجعه نماید.

🌟 بسیاری از بیماران پس از درمان موفق به زندگی عادی برمی‌گردند. با کنترل عوامل خطر و پیگیری منظم، احتمال تکرار آمبولی ریوی به شدت کاهش می‌یابد.

🤝 آموزش بیمار و خانواده درباره علائم، اهمیت مصرف دارو و سبک زندگی سالم (تحرک، رژیم مناسب، ترک سیگار) بخش کلیدی مراقبت پس از آمبولی ریه است و از عود جلوگیری می‌کند.