حرکت سپتوم (Septal Motion) چیست و چگونه ارزیابی می‌شود

💓 حرکت دیواره میانی (Septal Motion) به جابه‌جایی دیواره عضلانی بین دو بطن قلب، که سپتوم (Septum) نامیده می‌شود، در طول هر ضربان اشاره دارد. در یک قلب سالم، این دیواره باید همزمان با دیواره‌های دیگر به سمت مرکز بطن چپ حرکت کند تا خون با قدرت به بیرون پمپاژ شود. هرگونه اختلال در این حرکت منظم، می‌تواند نشانه‌ای از مشکلات فشاری در قلب یا اختلالات برقی باشد.

📐 حرکت طبیعی سپتوم به این صورت است که در مرحله انقباض (Systole)، به سمت داخل بطن چپ حرکت کرده و ضخیم می‌شود. این هماهنگی باعث می‌شود که بطن چپ مانند یک پمپ کارآمد عمل کند. اما اگر فشار در سمت راست قلب بالا برود، این دیواره به جای حرکت به سمت چپ، به سمت راست متمایل شده یا حرکتی لرزشی پیدا می‌کند که به آن حرکت غیرطبیعی یا پارادوکسیکال (Paradoxical Septal Motion) می‌گویند.

🌬️ یکی از شایع‌ترین علل تغییر حرکت دیواره میانی، افزایش فشار در بطن راست است که معمولاً به دلیل بیماری‌های ریوی یا لخته شدن خون در ریه (Pulmonary Embolism) رخ می‌دهد. در این حالت، بطن راست که باید فشار کمی داشته باشد، به شدت پرفشار شده و دیواره میانی را به سمت بطن چپ هل می‌دهد. این اتفاق باعث می‌شود بطن چپ در تصویر اکوکاردیوگرافی به شکل حرف “D” دیده شود.

🧱 “سپتوم دی‌شکل” (D-shaped Septum) یک اصطلاح کلیدی در اکوکاردیوگرافی است. وقتی در نمای عرضی قلب، بطن چپ که باید گرد باشد، به دلیل فشار بطن راست تخت می‌شود، نشان‌دهنده بار بیش از حد (Overload) بر سمت راست قلب است. این تغییر شکل نه تنها بر ظاهر قلب، بلکه بر توانایی بطن چپ برای پر شدن از خون و پمپاژ موثر نیز تأثیر منفی می‌گذارد.

💓 اختلالات هدایت الکتریکی، به ویژه بلوک شاخه‌ای چپ (LBBB – اختلال در مسیر پیام‌های برقی در سمت چپ قلب)، باعث حرکت نامنظم دیواره می‌شود. در این وضعیت، دیواره میانی زودتر یا دیرتر از سایر بخش‌های قلب منقبض می‌شود که به آن حرکت “لرزشی” یا “دیس‌سینکرونی” (Dyssynchrony) می‌گویند. این ناهماهنگی باعث کاهش کارایی کلی قلب در هر تپش می‌گردد.

🔪 پس از جراحی‌های قلب باز، حرکت غیرطبیعی دیواره میانی پدیده‌ای بسیار شایع و اغلب بی‌خطر است. جالب است که حتی اگر عمل جراحی کاملاً موفقیت‌آمیز باشد، سپتوم ممکن است تا ماه‌ها یا حتی سال‌ها حرکت پارادوکسیکال داشته باشد. علت دقیق این پدیده مشخص نیست، اما احتمالاً به دلیل تغییر در نحوه قرارگیری قلب در قفسه سینه پس از باز شدن پرده دور قلب (Pericardium) است.

🩺 بررسی حرکت سپتوم در تشخیص تنگی نفس‌های با علت ناشناخته بسیار حیاتی است. اگر پزشک در اکو ببیند که دیواره میانی در هنگام دم و بازدم به شدت جابه‌جا می‌شود، ممکن است به بیماری “پریکاردیت فشارنده” (Constrictive Pericarditis – سفت شدن پرده دور قلب) شک کند. در این بیماری، دو بطن برای فضا با هم رقابت می‌کنند و دیواره میانی مدام بین آن‌ها جابه‌جا می‌شود.

🔍 در بیماری‌های مادرزادی قلب مانند سوراخ بین دهلیزی (ASD)، حجم خونی که به سمت راست قلب می‌رود افزایش می‌یابد. این حجم اضافی باعث گشاد شدن بطن راست و در نتیجه تغییر حرکت دیواره میانی می‌شود. با دیدن این حرکت غیرطبیعی، متخصص قلب می‌تواند حدس بزند که بار خونی سمت راست قلب زیاد است و باید به دنبال منبع نشت خون بگردد.

📈 تکنولوژی “ام-مود” (M-Mode) در اکوکاردیوگرافی بهترین راه برای ثبت دقیق حرکت دیواره میانی در طول زمان است. این نمودار به پزشک اجازه می‌دهد با دقت میلی‌متری ببیند که سپتوم در چه لحظه‌ای از ضربان قلب به کدام سمت حرکت کرده است. ثبت این حرکات ظریف برای تمایز بین بیماری‌های مختلف عضله قلب و اختلالات فشاری بسیار کاربردی است.

📉 حرکت دیواره میانی در بیماری‌های ایسکمیک (Ischemic Heart Disease – کم‌خونی قلب) نیز تغییر می‌کند. اگر رگی که به سپتوم خون‌رسانی می‌کند (معمولاً رگ LAD) دچار گرفتگی شود، آن بخش از دیواره دیگر منقبض نمی‌شود (Akinetic) یا حتی ممکن است در هنگام انقباض به سمت بیرون برجسته شود (Dyskinetic) که نشان‌دهنده ضعف شدید عضله در آن ناحیه است.

📸 ام‌آر‌آی قلب (Cardiac MRI) دقیق‌ترین ابزار برای بررسی حرکت دیواره در سه بعد است. این تصویربرداری می‌تواند نشان دهد که آیا حرکت غیرطبیعی ناشی از فشار مایع است یا اینکه خودِ بافت دیواره دچار آسیب و اسکار (Fibrosis) شده است. تفکیک این دو مورد برای تصمیم‌گیری در مورد جراحی یا درمان دارویی بسیار اهمیت دارد.

🧪 پدیده “بانس سپتال” (Septal Bounce) حرکتی سریع و ناگهانی دیواره است که اغلب در بیماری‌های پرده دور قلب دیده می‌شود. این حرکت مانند یک پرش کوتاه در ابتدای مرحله پر شدن قلب است و نشان می‌دهد که دیواره میانی تحت تأثیر فشارهای غیرعادی خارج از قلب قرار دارد. شناسایی این حرکت ظریف نیاز به تجربه بالای پزشک اکوکاردیوگراف دارد.

🏗️ در بیمارانی که دارای باتری قلب (Pacemaker) هستند، چون تحریک الکتریکی از سمت راست شروع می‌شود، حرکت سپتوم تغییر می‌کند. این تغییر حرکت لزوماً به معنای بیماری قلبی نیست، بلکه نتیجه طبیعی تحریک مصنوعی قلب است. پزشکان هنگام تفسیر اکوی این بیماران، باید اثر باتری را بر حرکت دیواره مد نظر قرار دهند تا تشخیص اشتباه ندهند.

🩹 پایش حرکت دیواره میانی راهی عالی برای سنجش پاسخ به درمان است. برای مثال، اگر بیماری با فشار خون ریوی تحت درمان قرار گیرد و حرکت سپتوم او از حالت پارادوکس به حالت نرمال بازگردد، این نشان‌دهنده موفقیت کامل درمان و کاهش فشار بر سمت راست قلب است. در واقع، سپتوم مانند یک فشارسنج داخلی برای قلب عمل می‌کند.

✨ در نهایت، حرکت دیواره میانی آینه‌ای از تعادل فشار بین دو سمت قلب است. هرگونه انحراف در این رقص هماهنگ، داستانی از فشارها، انسدادها یا اختلالات برقی پنهان را بازگو می‌کند. شناخت دقیق این حرکات به متخصصان اجازه می‌دهد تا پیش از بروز علائم جدی، ریشه مشکلات قلبی را شناسایی و درمان کنند.