فشار سیستولی بطن راست (RVSP) چیست، چگونه محاسبه میشود و چه کاربردی دارد
RVSP
اصطلاح RVSP مخفف Right Ventricular Systolic Pressure به معنای «فشار سیستولیک بطن راست» است. این شاخص در اکوکاردیوگرافی، یکی از حیاتیترین اعداد برای ارزیابی فشار خون در شریانهای ریوی و بررسی وضعیت سلامت «قلب راست» محسوب میشود.
شاخص RVSP نشاندهنده حداکثر فشاری است که بطن راست در زمان انقباض (سیستول) برای راندن خون به سمت ریهها ایجاد میکند. در یک قلب سالم، فشار مورد نیاز برای پمپاژ خون به ریهها بسیار کمتر از فشاری است که بطن چپ برای کل بدن ایجاد میکند. بنابراین، بالا رفتن این عدد میتواند نشانهای از وجود مانع یا مقاومت در مسیر رگهای ریوی باشد.
محاسبه RVSP در اکوکاردیوگرافی به صورت غیرمستقیم و با استفاده از سرعت نشت خون از دریچه سهلتی (تریکوسپید) انجام میشود. وقتی دریچه سهلتی به طور کامل بسته نمیشود، مقداری خون به عقب (دهلیز راست) نشت میکند. پزشک با استفاده از فرمول ریاضی «برنولی»، سرعت این لکه خون (TR velocity) را به فشار تبدیل کرده و با فشار دهلیز راست جمع میکند تا RVSP به دست آید.
به طور طبیعی، مقدار RVSP در یک فرد بالغ و سالم معمولاً کمتر از ۳۵ میلیمتر جیوه در نظر گرفته میشود. اعدادی که بالاتر از این محدوده باشند، بسته به شدت، میتوانند نشاندهنده «فشار خون ریوی» (Pulmonary Hypertension) خفیف، متوسط یا شدید باشند. البته تشخیص قطعی این بیماری نیازمند بررسیهای تکمیلی و تطبیق با شرایط بالینی بیمار است.
یکی از کاربردهای اصلی RVSP، شناسایی زودهنگام بیماریهای ریوی مزمن است. بیماریهایی مانند COPD (آسم و برونشیت مزمن) یا فیبروز ریه باعث سفت شدن رگهای ریه میشوند. در این حالت، بطن راست مجبور است با قدرت بیشتری منقبض شود تا خون را عبور دهد، که این امر منجر به افزایش عدد RVSP در گزارش اکو میشود.
ارتباط تنگاتنگی میان RVSP و سلامت بطن راست وجود دارد. اگر فشار در این ناحیه برای مدت طولانی بالا بماند، دیواره بطن راست ابتدا ضخیم شده (Hypertrophy) و سپس دچار کشیدگی و گشادشدگی میشود. این تغییر ساختاری در نهایت منجر به نارسایی قلب راست میشود که علائم آن به صورت ورم پاها و انباشت مایع در شکم تظاهر مییابد.
در موارد آمبولی حاد ریه (لخته خون در ریه)، عدد RVSP به طور ناگهانی جهش میکند. از آنجا که لخته خون مسیر جریان را مسدود کرده است، فشار در پشت لخته (یعنی داخل بطن راست) به سرعت بالا میرود. پزشکان در اورژانس با مشاهده افزایش ناگهانی RVSP همراه با علائم تنگی نفس، به سرعت به وجود لخته در ریه مشکوک میشوند.
بیماریهای قلبی سمت چپ نیز میتوانند باعث بالا رفتن RVSP شوند. وقتی بطن چپ ضعیف میشود یا دریچه میترال دچار تنگی یا نارسایی است، خون در ریهها پس میزند. این تجمع خون در ریهها باعث افزایش مقاومت عروقی و در نتیجه افزایش فشاری میشود که بطن راست باید تولید کند؛ وضعیتی که به آن «فشار خون ریوی ناشی از بیماری قلب چپ» میگویند.
یکی از محدودیتهای RVSP این است که در صورت عدم وجود نشت دریچه سهلتی (TR)، قابل اندازهگیری نیست. اگر دریچه سهلتی بیمار کاملاً سالم باشد و هیچ نشتی نداشته باشد، پزشک نمیتواند سرعت جریان برگشتی را اندازه بگیرد و در نتیجه عددی برای RVSP در گزارش قید نمیشود. در این موارد، از شاخصهای جایگزین برای تخمین فشار استفاده میگردد.
دقت عددی که برای RVSP گزارش میشود، به تخمین «فشار دهلیز راست» (RAP) نیز بستگی دارد. پزشک با مشاهده قطر و میزان روی هم خوابیدن ورید اجوف تحتانی (IVC) در هنگام دم و بازدم، فشاری بین ۳ تا ۱۵ میلیمتر جیوه را به عدد حاصل از سرعت دریچه اضافه میکند تا RVSP نهایی به دست آید.
در ورزشکاران حرفهای، RVSP ممکن است در حین فعالیتهای سنگین به طور طبیعی تا حدود ۵۰ یا ۶۰ میلیمتر جیوه بالا برود. این افزایش ناشی از حجم بسیار بالای خونی است که قلب در هر دقیقه پمپ میکند و لزوماً به معنای بیماری نیست. با این حال، در حالت استراحت، این عدد باید به محدوده نرمال بازگردد.
بالا بودن RVSP در بیماران مبتلا به آپنه خواب (قطع تنفس در خواب) بسیار شایع است. کمبود اکسیژن در طول شب باعث انقباض رگهای ریه و افزایش فشار آنها میشود. درمان با دستگاه CPAP اغلب میتواند باعث کاهش معنادار عدد RVSP در این بیماران شود و از آسیب دائم به قلب راست جلوگیری کند.
در کودکان و نوزادان، RVSP ابزار اصلی برای پایش بیماریهای مادرزادی قلب مانند «سوراخ بین بطنی» (VSD) یا «سوراخ بین دهلیزی» (ASD) است. این سوراخها باعث میشوند خون پرفشار از سمت چپ به سمت راست نشت کند و فشار را در بطن راست و ریهها به شدت بالا ببرد که در صورت عدم درمان، منجر به آسیب غیرقابل برگشت رگهای ریه میشود.
استفاده از داروهای خاص، به ویژه داروهای لاغری غیرمجاز یا برخی مواد مخدر، میتواند باعث آسیب به عروق ریه و افزایش شدید RVSP شود. پزشکان با مشاهده افزایش غیرقابل توجیه این شاخص، همواره سابقه مصرف دارویی بیمار را به دقت بررسی میکنند تا علت اصلی این فشار بالا را بیابند.
اگرچه RVSP شاخص بسیار مفیدی است، اما «استاندارد طلایی» برای اندازهگیری دقیق فشار ریه همچنان کاتترازم قلب راست است. در این روش تهاجمی، یک لوله باریک مستقیماً وارد شریان ریه شده و فشار را اندازه میگیرد. معمولاً اگر RVSP در اکو به طور معناداری بالا باشد (مثلاً بالای ۴۰ یا ۵۰)، پزشک برای تأیید تشخیص، کاتترازم را توصیه میکند.
در نهایت، RVSP نبضِ پنهان گردش خون ریوی شماست. این عدد به پزشک میگوید که آیا قلب و ریه در هماهنگی کامل هستند یا خیر. پایش این شاخص به ویژه در افراد مبتلا به روماتیسم، بیماریهای مزمن ریوی و نارسایی قلبی، کلید اصلی برای پیشگیری از تخریب عضله قلب و بهبود کیفیت زندگی است.
