استرین بطن راست (RV Strain) چیست و چه نقشی در تشخیص اختلالات قلبی دارد

اصطلاح استرین بطن راست (Right Ventricular Strain) یکی از دقیق‌ترین شاخص‌های نوین برای ارزیابی عملکرد انقباضی بطن راست است که بر خلاف روش‌های سنتی، تغییر شکلِ واقعی تارهای عضلانی را در سطح میکروسکوپی بررسی می‌کند. این پارامتر به ویژه در تشخیص زودهنگام بیماری‌هایی که بطن راست را درگیر می‌کنند، اهمیت حیاتی دارد.

استرین بطن راست به معنای اندازه‌گیری درصد تغییر طول تارهای عضلانی بطن راست در طول فاز انقباضی است. از آنجا که بخش عمده‌ای از فیبرهای عضلانی بطن راست به صورت طولی (از قاعده به سمت نوک) آرایش یافته‌اند، پزشکان عمدتاً بر روی استرین طولی بطن راست (RV Longitudinal Strain) تمرکز می‌کنند. این شاخص نشان می‌دهد که دیواره بطن راست چقدر توانایی کوتاه شدن و پمپاژ خون به سمت ریه‌ها را دارد.

در گزارش‌های پزشکی، استرین بطن راست به صورت عددی منفی بیان می‌شود (مثلاً -۲۰٪). این علامت منفی نشان‌دهنده “کوتاه شدن” بافت در زمان انقباض است. مقدار نرمال استرین دیواره آزاد بطن راست معمولاً باید بیشتر از -۲۰٪ (یعنی اعدادی مثل -۲۲٪ یا -۲۵٪) باشد. هرچه این عدد به سمت صفر میل کند (مثلاً -۱۲٪)، نشان‌دهنده ضعف شدید در قدرت انقباضی بافت است.

تکنولوژی مورد استفاده برای این اندازه‌گیری، همان “ردیابی لکه” (Speckle Tracking) است. نرم‌افزار، لکه‌های آکوستیک موجود در بافت بطن راست را دنبال کرده و میزان جابجایی آن‌ها را نسبت به یکدیگر محاسبه می‌کند. این روش بسیار حساس‌تر از شاخص‌هایی مثل TAPSE است، زیرا لزوماً تحت تأثیر جابجایی کلی قلب قرار نمی‌گیرد و فقط “تغییر شکل واقعی” خودِ عضله را ثبت می‌کند.

اهمیت اصلی استرین بطن راست در تشخیص زودهنگام (Subclinical Dysfunction) است. در بسیاری از بیماری‌ها، ممکن است ظاهر بطن راست در اکوکاردیوگرافی نرمال به نظر برسد و شاخص‌هایی مثل TAPSE هم طبیعی باشند، اما استرین بطن راست کاهش یافته باشد. این به معنای آن است که تارهای عضلانی در حال آسیب دیدن هستند ولی قلب هنوز توانسته با مکانیسم‌های جبرانی، ظاهرِ حرکت را حفظ کند.

در بیماران مبتلا به فشار خون ریوی (Pulmonary Hypertension)، استرین بطن راست یک شاخص طلایی برای تعیین پیش‌آگهی است. وقتی فشار در رگ‌های ریه بالا می‌رود، دیواره نازک بطن راست به شدت تحت فشار قرار می‌گیرد. کاهش عدد استرین در این بیماران نشان‌دهنده این است که بطن راست در حال تسلیم شدن در برابر فشار است و نیاز به درمان‌های تهاجمی‌تر وجود دارد.

پزشکان معمولاً استرین را در دو بخش بررسی می‌کنند: استرین دیواره آزاد (Free Wall Strain) و استرین سراسری (Global Strain). استرین دیواره آزاد فقط بخش‌هایی را می‌سنجد که متعلق به خودِ بطن راست است، در حالی که استرین سراسری دیواره مشترک با بطن چپ را نیز شامل می‌شود. در اکثر موارد، استرین دیواره آزاد شاخص دقیق‌تری برای ارزیابی مستقیم سلامت بطن راست محسوب می‌شود.

در بیماران دچار آمبولی حاد ریه (لخته خون در ریه)، استرین بطن راست الگوی خاصی به نام “نشانه مک‌کانل” را به دقت تحلیل می‌کند. در این حالت، بخش‌های میانی دیواره بطن راست دچار کاهش شدید استرین می‌شوند، در حالی که نوک بطن (Apex) همچنان به خوبی منقبض می‌شود. شناسایی این ناهماهنگی حرکتی با استفاده از استرین می‌تواند به تشخیص سریع و نجات‌بخش کمک کند.

استرین بطن راست در بیماران نارسایی قلبی چپ نیز کاربرد دارد. وقتی بطن چپ ضعیف می‌شود، فشار به سمت ریه‌ها و سپس بطن راست پس می‌زند. پایش استرین بطن راست به پزشک می‌گوید که آیا نارسایی به سمت “نارسایی دو بطنی” پیش رفته است یا خیر. این اطلاعات برای تصمیم‌گیری در مورد پیوند قلب یا استفاده از پمپ‌های مصنوعی بسیار حیاتی است.

در حوزه سرطان و شیمی‌درمانی، استرین بطن راست (در کنار استرین بطن چپ) برای پایش سمیت قلبی استفاده می‌شود. برخی داروها ممکن است به طور اختصاصی باعث التهاب یا ضعف در بطن راست شوند. با استفاده از این تکنیک، می‌توان کوچک‌ترین تغییرات در انقباض را شناسایی کرد و پیش از بروز نارسایی آشکار، پروتکل درمانی بیمار را اصلاح نمود.

برای بیمارانی که تحت جراحی قلب باز قرار می‌گیرند، استرین بطن راست شاخص بسیار دقیق‌تری نسبت به TAPSE است. همان‌طور که قبلاً گفته شد، جراحی باعث کاهش کاذب جابجایی طولی می‌شود، اما استرین (چون تغییر شکل بافت را می‌سنجد) کمتر تحت تأثیر باز شدن پرده دور قلب قرار گرفته و تصویر واقعی‌تری از قدرت انقباضی قلب پس از عمل ارائه می‌دهد.

در بیماری ARVC (کاردیومیوپاتی آریتموژنیک بطن راست)، استرین بطن راست می‌تواند نواحی “ناهمگن” را شناسایی کند. در این بیماری، بخش‌هایی از عضله با چربی جایگزین می‌شوند. استرین نشان می‌دهد که در کدام نقاط دیواره، انقباض به طور ناگهانی افت کرده است، حتی اگر در ظاهرِ کلی، بطن هنوز گشاد نشده باشد. این یافته برای غربالگری خانواده‌های در معرض خطر بسیار ارزشمند است.

یکی از چالش‌های اندازه‌گیری استرین بطن راست، دیواره بسیار نازک آن است. بر خلاف بطن چپ که دیواره ضخیمی دارد، ردیابی لکه‌ها در دیواره نازک بطن راست نیازمند کیفیت تصویر بسیار بالا و مهارت کارشناس است. با این حال، با پیشرفت هوش مصنوعی در دستگاه‌های جدید، این اندازه‌گیری‌ها روز به روز دقیق‌تر و خودکارتر می‌شوند.

ارتباط استرین بطن راست با ظرفیت ورزشی بیمار مستقیم است. هرچه عدد استرین (در جهت منفی) بزرگتر باشد، بطن راست توانایی بیشتری برای افزایش برون‌ده قلبی در هنگام فعالیت بدنی دارد. در بیمارانی که دچار تنگی نفس با علت نامشخص هستند، بررسی استرین بطن راست می‌تواند راز ناتوانی در فعالیت‌های فیزیکی را آشکار کند.

استفاده از استرین سه‌بعدی بطن راست (3D RV Strain) جدیدترین مرز دانش در این زمینه است. از آنجا که بطن راست شکل هندسی پیچیده‌ای دارد (شبیه به هلال)، تصاویر دوبعدی ممکن است تمام بخش‌ها را پوشش ندهند. استرین سه‌بعدی با بازسازی کامل حجم بطن، دقیق‌ترین تحلیل را از نحوه انقباض در تمام زوایا ارائه می‌دهد.

در نهایت، استرین بطن راست “صدای سلول‌های قلبی” در بخش راست قلب است. این شاخص با عبور از ظاهرِ فریبنده حرکت‌های کلی، به ما می‌گوید که بافت قلب واقعاً در چه وضعیتی قرار دارد. در طب مدرن، استرین بطن راست ابزاری بی‌بدیل برای تشخیص زودهنگام، تعیین شدت بیماری و پایش دقیق درمان در طیف وسیعی از اختلالات قلبی و ریوی است.