عملکرد بطن راست (RV Function) چیست و چه کاربردی در ارزیابی قلب دارد
RV Function
بررسی عملکرد بطن راست (RV Function) در گذشته تحتالشعاع بطن چپ قرار داشت، اما امروزه مشخص شده است که این حفره قلبی نقش حیاتی در تعیین ظرفیت ورزشی و پیشآگهی بسیاری از بیماریهای قلبی و ریوی دارد.
بطن راست وظیفه دریافت خون کماکسیژن از بدن و پمپاژ آن به سمت ریهها را بر عهده دارد. برخلاف بطن چپ که در برابر مقاومت بالای رگهای کل بدن کار میکند، بطن راست در شرایط عادی با یک سیستم کمفشار (گردش خون ریوی) روبروست. به همین دلیل، دیوارههای آن بسیار نازکتر از بطن چپ بوده و شکلی شبیه به هلال یا مثلث دارد که به دور بطن چپ پیچیده شده است.
ساختار هندسی پیچیده بطن راست، ارزیابی عملکرد آن را دشوارتر از بطن چپ میسازد. انقباض بطن راست برخلاف انقباض “چلاندنی” بطن چپ، عمدتاً به صورت “طولی” انجام میشود؛ یعنی قاعده بطن به سمت نوک آن حرکت میکند. همچنین، بخشی از قدرت پمپاژ بطن راست ناشی از کشیده شدن دیواره مشترک (دیواره بینبطنی) توسط بطن چپ است که به آن “تعامل بطنی” گفته میشود.
یکی از شاخصهای اصلی در ارزیابی عملکرد بطن راست، جابجایی طولی حلقه دریچه سهلتی یا TAPSE است. این پارامتر میزان حرکت عمودی دریچه سهلتی را در زمان انقباض اندازهگیری میکند. از آنجا که بخش بزرگی از کارکرد بطن راست به صورت طولی است، کاهش عدد TAPSE (معمولاً کمتر از ۱۷ میلیمتر) نشاندهنده ضعف جدی در قدرت انقباضی این بطن است.
شاخص دیگر، “تغییر سطح جزیی” یا FAC نام دارد که درصد تغییر مساحت بطن راست را بین دو مرحله استراحت و انقباض محاسبه میکند. این معیار به پزشک کمک میکند تا بفهمد بطن راست چقدر توانایی کوچک شدن و تخلیه خون را دارد. کاهش این شاخص معمولاً در شرایطی رخ میدهد که بطن راست تحت فشار زیاد ناشی از بیماریهای ریوی قرار گرفته باشد.
بررسی “سرعت موج انقباضی” در بافت بطن راست که با S-prime شناخته میشود، ابزار دقیق دیگری است. این پارامتر با استفاده از داپلر بافتی، سرعت حرکت تارهای عضلانی را میسنجد. این شاخص بسیار حساس است و میتواند حتی پیش از اینکه ظاهر قلب تغییر کند، شروع نارسایی بطن راست را در بیماران مبتلا به نارسایی قلبی یا فشار خون ریوی آشکار سازد.
بطن راست به شدت به “پسبار” یا مقاومتی که در برابر خروج خون وجود دارد، حساس است. در بیماریهایی مانند “فشار خون ریوی” (Pulmonary Hypertension)، رگهای ریه تنگ و سفت میشوند. چون بطن راست دیواره نازکی دارد، نمیتواند برای مدت طولانی در برابر این فشار بالا مقاومت کند و به سرعت دچار گشادشدگی (Dilation) و نارسایی میشود.
گشاد شدن بطن راست باعث تغییر شکل دیواره بینبطنی میشود. در حالت عادی این دیواره به سمت بطن راست تحدب دارد، اما وقتی فشار در بطن راست بالا میرود، دیواره به سمت بطن چپ رانده شده و شکل بطن چپ را از دایره به حرف D انگلیسی تغییر میدهد. این پدیده باعث مختل شدن پر شدن بطن چپ و افت فشار خون بیمار میگردد.
تکنولوژی “استرین طولی بطن راست” (RV Strain) امروزه دقیقترین روش برای ارزیابی عملکرد این حفره است. این روش با ردیابی نقاط میکروسکوپی در دیواره بطن راست، میزان کشسانی و انقباض تارهای عضلانی را به صورت درصد بیان میکند. این شاخص در تشخیص مراحل اولیه نارسایی قلب و همچنین پایش بیماران پس از عمل جراحی قلب باز بسیار کاربرد دارد.
نارسایی بطن راست اغلب منجر به بروز علائم جسمی واضحی میشود. وقتی این بطن نتواند خون را به ریهها بفرستد، خون در سیاهرگهای بدن پس میزند. این موضوع باعث برجسته شدن رگهای گردن، تورم کبد و ادم (ورم) در مچ پاها میشود. بنابراین، بررسی عملکرد بطن راست در بیمارانی که با ورم بدن مراجعه میکنند، یک اولویت تشخیصی است.
دریچه سهلتی (Tricuspid Valve) پیوند ناگسستنی با عملکرد بطن راست دارد. وقتی بطن راست گشاد میشود، حلقه این دریچه نیز کشیده شده و باعث نشت خون به عقب (نارسایی دریچه سهلتی) میشود. این نشت خون، بار کاری بطن راست را باز هم بیشتر کرده و یک چرخه معیوب ایجاد میکند که منجر به تخریب بیشتر عضله قلب میگردد.
در جراحیهای قلب، عملکرد بطن راست عاملی تعیینکننده است. بسیاری از بیماران پس از جراحی بایپس یا تعویض دریچه، دچار ضعف موقت در حرکت دیواره آزاد بطن راست میشوند. درک این موضوع که آیا این ضعف ناشی از التهاب پس از عمل است یا آسیب جدی عروقی، برای مدیریت مراقبتهای ویژه (ICU) بسیار حیاتی است.
تصویربرداری با تشدید مغناطیسی (MRI) قلب، استاندارد طلایی برای اندازهگیری حجم و عملکرد بطن راست محسوب میشود. از آنجا که بطن راست زیر استخوان جناغ قرار دارد و شکل نامنظمی دارد، اکوکاردیوگرافی گاهی نمیتواند تمام زوایای آن را به خوبی نشان دهد، اما MRI با بازسازی سهبُعدی، دقیقترین کسر تخلیه (EF) بطن راست را محاسبه میکند.
“اتصال بطنی-شریانی” مفهومی پیشرفته در عملکرد بطن راست است که تناسب بین قدرت بطن و مقاومت رگهای ریه را میسنجد. قلبی که در برابر رگهای سالم به خوبی کار میکند، ممکن است در برابر رگهای بیمار ریوی به سرعت از پا درآید. این شاخص به پزشکان کمک میکند تا زمان مناسب برای شروع داروهای گشادکننده رگهای ریه را تعیین کنند.
ورزشکاران استقامتی اغلب دارای بطن راست بزرگتری نسبت به افراد عادی هستند که به آن “تطابق فیزیولوژیک” میگویند. در حین ورزش شدید، حجم خون ورودی به بطن راست به شدت افزایش مییابد. تشخیص بین این بزرگ شدن طبیعی و بیماریهای خطرناکی مانند “کاردیومیوپاتی آریتموژنیک بطن راست” (ARVC) یکی از چالشهای مهم پزشکی ورزشی است.
در نهایت، عملکرد بطن راست آینهای از سلامت ریهها و هماهنگی کل سیستم قلب است. نادیده گرفتن این بطن میتواند منجر به شکست در درمان نارساییهای قلبی شود. با پیشرفت ابزارهای تشخیصی جدید، امروزه میتوانیم از این “قهرمان خاموش” قلب محافظت کرده و با بهبود عملکرد آن، کیفیت و طول عمر بیماران را به طور چشمگیری افزایش دهیم.
