دریچه پولمونری (Pulmonary Valve) چیست و چگونه بررسی می‌شود

🫀 دریچه پولمونری (Pulmonary Valve) یا همان دریچه ریوی، دروازه خروجی خون از سمت راست قلب به سمت ریه‌ها است. این دریچه در ابتدای شریان ریوی قرار گرفته و وظیفه حیاتی آن اجازه دادن به خروج خون کم‌اکسیژن از بطن راست و جلوگیری از بازگشت دوباره آن به داخل قلب است تا فرآیند تصفیه خون در ریه‌ها به درستی انجام شود.

🍃 ساختار این دریچه از سه لته (Leaflet) ظریف و محکم به شکل نیم‌ماه ساخته شده است؛ به همین دلیل در علم پزشکی به همراه دریچه آئورت، جزو دریچه‌های “نیم‌هلالی” یا سیمیلونار (Semilunar) طبقه‌بندی می‌شود. این لته‌ها به گونه‌ای طراحی شده‌اند که با هر ضربان، به راحتی باز شده و سپس با دقت روی هم چفت شوند تا مسیر جریان خون همواره یک‌طرفه بماند.

🛡️ عملکرد این دریچه کاملاً وابسته به اختلاف فشار است. هنگامی که بطن راست منقبض می‌شود، فشار خون در داخل آن از فشار شریان ریوی بیشتر شده و باعث باز شدن دریچه می‌گردد. به محض پایان انقباض و شروع مرحله استراحت، فشار در شریان ریوی بالا می‌رود و لته‌ها را به سمت هم هل می‌دهد تا راه نفوذ خون به عقب کاملاً بسته شود.

🧱 تنگی دریچه پولمونری (Pulmonary Stenosis) یکی از اختلالات شایع این بخش است که در آن لته‌ها ضخیم یا به هم چسبیده می‌شوند. این موضوع باعث می‌شود دهانه خروجی قلب باریک شود و بطن راست مجبور گردد برای عبور دادن خون، فشار بسیار زیادی تولید کند؛ این فشار مضاعف در درازمدت باعث بزرگ شدن غیرطبیعی و ضعیف شدن عضله سمت راست قلب می‌شود.

🌊 نارسایی دریچه پولمونری (Pulmonary Regurgitation) زمانی اتفاق می‌افتد که لته‌ها به درستی روی هم چفت نمی‌شوند. در این حالت، بخشی از خونی که باید به سمت ریه‌ها برود، در زمان استراحت قلب به داخل بطن راست نشت می‌کند. اگر این نشت شدید باشد، بطن راست گشاد شده و فرد علائمی مانند خستگی مفرط و ورم در ناحیه پاها را تجربه خواهد کرد.

🩺 فشار خون ریوی (Pulmonary Hypertension) یکی از دلایل اصلی بروز مشکل در این دریچه در بزرگسالان است. وقتی فشار در رگ‌های ریه به دلایلی مثل بیماری‌های مزمن ریوی بالا می‌رود، شریان ریوی گشاد شده و لته‌های دریچه از هم فاصله می‌گیرند. این اتفاق منجر به نارسایی دریچه می‌شود، در حالی که خودِ بافت دریچه ممکن است در ابتدا کاملاً سالم باشد.

🧬 بسیاری از بیماری‌های این دریچه جنبه مادرزادی دارند؛ یعنی فرد با دریچه‌ای ناقص یا بدشکل متولد می‌شود. یکی از معروف‌ترین این موارد “تترالوژی فالوت” نام دارد که در آن تنگی دریچه ریوی باعث می‌شود خون کافی به ریه‌ها نرسد و نوزاد با پوستی متمایل به رنگ آبی (Cyanosis) دیده شود که نیاز به جراحی‌های اصلاحی زودهنگام دارد.

🔍 پزشکان متخصص قلب برای بررسی دقیق این دریچه از اکوکاردیوگرافی (Echocardiography) استفاده می‌کنند. با استفاده از این سونوگرافی قلبی و تکنولوژی داپلر، سرعت خون عبوری از دریچه سنجیده می‌شود. سرعت‌های بسیار بالا نشان‌دهنده تنگی دهانه دریچه و وجود جریان‌های معکوس نشان‌دهنده نارسایی و نشت دریچه است.

🌬️ علائم مشکلات مربوط به دریچه ریوی می‌تواند شامل درد قفسه سینه، تنگی نفس هنگام ورزش، احساس تپش قلب و در موارد شدیدتر، غش کردن باشد. نکته چالش‌برانگیز این است که در بسیاری از افراد، این اختلالات در مراحل اولیه هیچ علامتی ندارند و فقط توسط پزشک و با شنیدن صدای غیرطبیعی قلب (سوفل) تشخیص داده می‌شوند.

📉 یکی از روش‌های نوین برای درمان تنگی این دریچه، “والولوپلاستی با بالون” است. در این روش بدون نیاز به جراحی قلب باز، یک کاتتر (لوله باریک) از طریق رگ‌های پا به سمت قلب هدایت شده و با باد کردن یک بالون کوچک در محل دریچه، لته‌های چسبیده به هم را از هم جدا کرده و مسیر خون را باز می‌کنند.

🏗️ در موارد شدید که نیاز به تعویض دریچه وجود دارد، امروزه از روش‌های “ترانس‌کاتتر” (TPVR) استفاده می‌شود. در این تکنولوژی پیشرفته، یک دریچه مصنوعی جدید درون یک فنر (استنت) قرار گرفته و از طریق رگ به محل دریچه ریوی فرستاده می‌شود تا جایگزین دریچه آسیب‌دیده شود؛ این روش دوران نقاهت بسیار کوتاهی دارد.

🛡️ اندوکاردیت (Endocarditis) یا عفونت بافت‌های داخلی قلب، می‌تواند این دریچه را نیز درگیر کند. اگرچه عفونت دریچه‌های سمت راست قلب کمتر از سمت چپ شایع است، اما در افرادی که دارای دریچه مصنوعی هستند یا سیستم ایمنی ضعیفی دارند، این یک تهدید جدی محسوب می‌شود که می‌تواند لته‌های ظریف دریچه را تخریب کند.

🧱 سلامت ریه‌ها با سلامت دریچه پولمونری گره خورده است. بیماری‌های مزمن تنفسی مثل آسم شدید یا برونشیت مزمن که باعث آسیب به رگ‌های ریه می‌شوند، بار کاری این دریچه را به شدت افزایش می‌دهند. بنابراین، محافظت از ریه‌ها و دوری از دخانیات، گام مهمی در جهت حفظ سلامت و طول عمر دریچه ریوی است.

🏃 ورزش‌های هوازی منظم به تقویت عضله بطن راست کمک می‌کنند تا بتواند با راندمان بهتری خون را از دریچه پولمونری عبور دهد. با این حال، افرادی که از تنگی یا نارسایی شدید این دریچه رنج می‌برند، باید قبل از شروع هرگونه برنامه ورزشی سنگین با پزشک خود مشورت کنند تا فشار ناگهانی باعث آریتمی یا ایست قلبی نشود.

✨ در نهایت، دریچه پولمونری نگهبان اصلی مسیر اکسیژن‌رسانی به بدن است. اگرچه این دریچه تحت فشارهای کمتری نسبت به سمت چپ قلب کار می‌کند، اما هرگونه اختلال در آن کل سیستم گردش خون و تنفس را با مشکل روبرو می‌سازد. چکاپ‌های منظم و سبک زندگی سالم، تضمین‌کننده عملکرد صحیح این دروازه حیاتی است.