پریکاردیوکتومی (Pericardiectomy) چیست، چگونه انجام می‌شود و چه زمانی لازم است

🛡️ پریکاردیکتومی (Pericardiectomy) یک عمل جراحی قلب است که شامل برداشتن تمام یا بخشی از پریکارد (Pericardium – غشای کیسه‌مانند و دو لایه‌ای که قلب را احاطه کرده است) می‌شود. این جراحی معمولاً زمانی انجام می‌شود که این غشا به دلیل التهاب مزمن، ضخیم، سفت و منقبض شده باشد. در حالت عادی، پریکارد اجازه می‌دهد قلب به راحتی منبسط شود، اما در وضعیت بیماری، مانند یک زره آهنی مانع از باز شدن کامل قلب و پر شدن آن از خون می‌شود.

🏗️ اصلی‌ترین دلیل انجام این جراحی، بیماری “پریکاردیت فشارنده” (Constrictive Pericarditis) است. در این شرایط، پریکارد خاصیت ارتجاعی خود را از دست داده و حتی ممکن است دچار رسوب کلسیم (Calcification) شود. این فشار خارجی باعث می‌شود که قلب نتواند خون کافی را به بدن پمپ کند، که منجر به تنگی نفس شدید، خستگی مفرط و تجمع مایعات در شکم و پاها می‌گردد. پریکاردیکتومی با آزاد کردن قلب از این حصار سفت، به عضله قلب اجازه می‌دهد تا دوباره به طور طبیعی منبسط شود.

🩺 فرآیند جراحی تحت بیهوشی عمومی انجام می‌شود و جراح معمولاً از طریق یک برش عمودی در استخوان جناغ سینه (Sternotomy) به قلب دسترسی پیدا می‌کند. در برخی موارد، جراح ممکن است تصمیم بگیرد عمل را بدون استفاده از دستگاه پمپ قلب و ریه انجام دهد تا ریسک عوارض کمتر شود، اما در موارد پیچیده که پریکارد به شدت به عضله قلب چسبیده است، استفاده از دستگاه پشتیبان برای حفظ ثبات بیمار ضروری خواهد بود.

💉 در طول عمل، جراح با ظرافت بسیار زیاد شروع به جدا کردن لایه سفت شده از روی سطح حساس عضله قلب (Myocardium) می‌کند. این مرحله چالش‌برانگیزترین بخش جراحی است، زیرا پریکارد بیمار ممکن است به شدت به رگ‌های اصلی و سطح قلب چسبیده باشد. جراح باید مراقب باشد که در حین تراشیدن و برداشتن این لایه، به بافت زنده و تپنده قلب آسیبی وارد نشود. هدف این است که قلب به طور کامل “عریان” شود تا فضای کافی برای تپش آزادانه پیدا کند.

🌪️ پس از برداشتن لایه منقبض، جراح بلافاصله متوجه تغییر در نحوه تپش قلب می‌شود؛ قلب که تا چند لحظه پیش تحت فشار بود، ناگهان با قدرت و حجم بیشتری شروع به باز و بسته شدن می‌کند. این تغییر در علائم حیاتی بیمار و بهبود فشار خون در همان اتاق عمل به وضوح مشاهده می‌شود. در پایان، جراح لوله‌های باریکی (Drains) را در قفسه سینه قرار می‌دهد تا مایعات اضافی را پس از عمل تخلیه کنند.

🌊 یکی از ویژگی‌های مهم این جراحی این است که انسان می‌تواند بدون پریکارد به زندگی عادی خود ادامه دهد. وظایف اصلی پریکارد (مانند ثابت نگه داشتن قلب در قفسه سینه و جلوگیری از اصطکاک) پس از جراحی توسط سایر بافت‌های مجاور جبران می‌شود. بنابراین، مزیتِ آزاد شدن قلب از فشار بسیار بیشتر از نبودِ این لایه محافظ است و بیمار بهبودی شگرفی در کیفیت زندگی خود تجربه می‌کند.

🛡️ ایمنی جراحی پریکاردیکتومی به شدت به علت ایجاد بیماری بستگی دارد. اگر علت ضخیم شدن پریکارد عفونت‌های ویروسی باشد، نتایج معمولاً بسیار عالی است. اما اگر ناشی از پرتودرمانی یا جراحی‌های قبلی قلب باشد، جراحی پیچیده‌تر خواهد بود. با این حال، در مراکز تخصصی، این عمل به عنوان تنها راه حل قطعی برای رهایی از نارسایی قلبی ناشی از فشار خارجی شناخته می‌شود.

🏥 دوران نقاهت در بیمارستان معمولاً بین ۵ تا ۱۰ روز طول می‌کشد. بیمار در ابتدا در بخش مراقبت‌های ویژه (ICU) تحت نظر است تا عملکرد قلب و وضعیت تنفسی او به دقت پایش شود. پس از ترخیص، مصرف داروهای ضدالتهاب و ادرارآور (Diuretics) برای مدتی ادامه می‌یابد تا بدن بتواند مایعات اضافی تجمع یافته از قبل را دفع کند. بازگشت به فعالیت‌های عادی معمولاً پس از ۶ تا ۸ هفته استراحت امکان‌پذیر است.

🔬 پایش طولانی‌مدت پس از عمل شامل انجام اکوکاردیوگرافی و معاینات فیزیکی است. پزشک با بررسی تصاویر قلب مطمئن می‌شود که عضله قلب به خوبی در حال بازسازی است و هیچ نشانه‌ای از فشار باقی نمانده است. بسیاری از بیماران گزارش می‌دهند که تنگی نفس طاقت‌فرسای آن‌ها که سال‌ها با آن دست‌ و‌ پنجه نرم می‌کردند، ظرف چند هفته پس از جراحی به طور کامل از بین رفته است.

🩹 مراقبت‌های پس از عمل شامل انجام تمرینات تنفسی و پیاده‌روی‌های سبک برای جلوگیری از لخته شدن خون و بهبود عملکرد ریه‌ها است. بیمار باید مراقب جای زخم جراحی باشد و رژیم غذایی کم‌نمک را برای مدیریت بهتر حجم خون رعایت کند. پریکاردیکتومی در واقع یک “عملِ رهایی‌بخش” است که با حذف یک مانع فیزیکی، تپش‌های اسیر شده قلب را آزاد کرده و به بیمار اجازه می‌دهد دوباره با تمام وجود نفس بکشد.