تنگی میترال (Mitral Stenosis) چیست و چگونه تشخیص داده می‌شود

🫀 تنگی دریچه میترال وضعیتی است که در آن دریچه میان دهلیز چپ و بطن چپ قلب باریک و سفت می‌شود. این دریچه که وظیفه دارد اجازه دهد خون اکسیژن‌دار از دهلیز به حفره پمپاژکننده اصلی برود، در این حالت به خوبی باز نمی‌شود. این انسداد فیزیکی باعث می‌شود که خون پشت دریچه تجمع کرده و عبور آن به سختی و با فشار زیاد صورت بگیرد.

🩹 اصلی‌ترین و شایع‌ترین علت بروز این تنگی در سراسر جهان، تب روماتیسمی (Rheumatic Fever) است که ریشه در عفونت‌های گلو در دوران کودکی دارد. این بیماری باعث می‌شود که لبه‌های دریچه به مرور زمان به هم بچسبند و بافت دریچه ضخیم و کلسیمی شود. جالب اینجاست که علائم این تنگی ممکن است حتی ۲۰ سال پس از آن عفونت اولیه ظاهر شوند.

🧱 وقتی دریچه میترال تنگ می‌شود، فشار در دهلیز چپ به شدت بالا می‌رود تا بتواند خون را از میان آن شکاف باریک عبور دهد. این فشار مداوم باعث می‌شود که دیواره‌های دهلیز چپ کشیده شده و این حفره به مرور زمان بزرگ و گشاد شود (Dilation). بزرگ شدن دهلیز چپ زمینه‌ساز بسیاری از مشکلات بعدی برای سلامت قلب و ریه بیمار است.

🌬️ تجمع خون و افزایش فشار در دهلیز چپ مستقیماً به رگ‌های ریه منتقل می‌شود و باعث احتقان ریوی (Congestion) می‌گردد. به همین دلیل، تنگی نفس اولین و بارزترین نشانه این بیماری است؛ ابتدا در هنگام فعالیت‌های سنگین و سپس در حالت استراحت. بیمار ممکن است شب‌ها به دلیل احساس خفگی از خواب بیدار شود و نیاز داشته باشد برای تنفس بهتر از چند بالش استفاده کند.

💓 یکی از عوارض خطرناک بزرگ شدن دهلیز چپ، برهم خوردن نظم الکتریکی قلب است که منجر به لرزش دهلیزها (Atrial Fibrillation) می‌شود. در این حالت، قلب به جای ضربان منظم، به صورت نامنظم و سریع می‌تپد. این بی‌نظمی نه تنها کارایی قلب را کم می‌کند، بلکه باعث می‌شود خون در گوشه‌های دهلیز راکد بماند و احتمال تشکیل لخته خون به شدت بالا برود.

🧠 لخته‌های خونی که در دهلیز چپ تشکیل می‌شوند، می‌توانند به همراه جریان خون حرکت کرده و به مغز برسند که نتیجه آن سکته مغزی (Stroke) است. پیشگیری از این اتفاق یکی از مهم‌ترین بخش‌های درمان تنگی میترال است؛ به همین دلیل بسیاری از این بیماران مجبورند برای رقیق نگه داشتن خون خود به طور مداوم از داروهای ضدانعقاد استفاده کنند.

🩺 در معاینه فیزیکی، پزشک با گوش دادن به قلب ممکن است صدای خاصی را بشنود که به آن “سوفل” (Murmur) می‌گویند. این صدای خشن ناشی از عبور پرفشار خون از دهانه تنگ دریچه است. همچنین صدای باز شدن ناگهانی دریچه که به “صدای کلیک” یا تقه باز شدن معروف است، یکی از نشانه‌های تشخیصی کلاسیک برای این بیماری در معاینه بالینی محسوب می‌شود.

🔍 اکوکاردیوگرافی (Echocardiography) ابزار اصلی برای تایید تنگی میترال و سنجش شدت آن است. پزشک در این تست، مساحت باز شدن دریچه را اندازه‌گیری می‌کند. به طور طبیعی این مساحت بین ۴ تا ۶ سانتی‌متر مربع است؛ اگر این عدد به کمتر از ۱.۵ برسد تنگی متوسط و اگر به کمتر از ۱ برسد، تنگی شدید (Severe) تلقی می‌شود که نیاز به مداخله فوری دارد.

📉 شاخص دیگری که در اکو بررسی می‌شود، گرادیان فشار یا اختلاف فشار بین دهلیز و بطن است. هرچه دریچه تنگ‌تر باشد، این اختلاف فشار بالاتر می‌رود. همچنین پزشکان زمان نیم‌فشار (PHT) را اندازه می‌گیرند که نشان می‌دهد چقدر طول می‌کشد تا فشار دهلیز تخلیه شود؛ طولانی شدن این زمان به معنای مقاومت زیاد دریچه در برابر عبور خون است.

💧 با پیشرفت بیماری، فشار به سمت راست قلب نیز سرایت می‌کند و باعث نارسایی بطن راست می‌شود. در این مرحله، فرد ممکن است دچار ورم در ساق پاها، تورم شکم و بزرگ شدن کبد شود. این علائم نشان‌دهنده این است که بیماری از یک مشکل ساده دریچه‌ای به یک نارسایی قلبی تمام‌عیار تبدیل شده که کل سیستم گردش خون را درگیر کرده است.

🤧 جالب است که برخی بیماران ممکن است دچار سرفه با رگه‌های خون (Hemoptysis) شوند. این اتفاق به دلیل پاره شدن رگ‌های کوچک و حساس ریه تحت تاثیر فشار بسیار بالای پشت دریچه رخ می‌دهد. اگرچه این علامت ترسناک به نظر می‌رسد، اما در واقع راهی است که بدن نشان می‌دهد فشارهای داخلی قلب از حد تحمل عروق ریوی فراتر رفته است.

💊 درمان دارویی در مراحل اولیه بر کاهش علائم تمرکز دارد. داروهای ادرارآور (Diuretics) برای خارج کردن مایعات اضافی از ریه‌ها و کاهش تنگی نفس تجویز می‌شوند. همچنین داروهایی برای کنترل ضربان قلب استفاده می‌شود تا قلب فرصت کافی برای پر شدن پیدا کند و از خستگی مفرط عضله قلب در اثر تپش‌های تند و بی‌فایده جلوگیری شود.

🎈 در موارد تنگی شدید، اگر شکل دریچه مناسب باشد، می‌توان از روش کم‌تهاجمی والولوپلاستی با بالون (Valvuloplasty) استفاده کرد. در این روش، یک کاتتر از طریق رگ‌های پا به قلب فرستاده شده و بالونی در دهانه دریچه میترال باد می‌شود تا چسبندگی لته‌ها را از هم باز کرده و مسیر خون را وسیع‌تر کند.

🛠️ اگر دریچه به شدت تخریب یا کلسیمی شده باشد و بالون کارساز نباشد، جراحی تعویض دریچه میترال (MVR) ضرورت می‌یابد. در این عمل، دریچه بیمار برداشته شده و با یک دریچه فلزی یا بافتی جایگزین می‌شود. دریچه‌های فلزی مادام‌العمر هستند اما نیاز به مصرف دائمی داروهای رقیق‌کننده خون دارند تا روی آن‌ها لخته ایجاد نشود.

✨ تشخیص زودهنگام تنگی میترال و نظارت دقیق بر آن می‌تواند از عوارض جبران‌ناپذیری مثل سکته مغزی یا تخریب دائمی ریه‌ها جلوگیری کند. بیماران باید با مشاهده علائمی مثل تنگی نفس غیرعادی یا تپش قلب، سریعاً به متخصص مراجعه کنند تا با مدیریت صحیح، کیفیت زندگی و طول عمر طبیعی خود را حفظ نمایند.