پارامتر FAC چیست، چگونه اندازه‌گیری می‌شود و چه کاربردی در ارزیابی بطن راست دارد

اصطلاح کسر تغییر سطح بطن راست (Fractional Area Change) که به اختصار FAC نامیده می‌شود، یکی از شاخص‌های پایه و بسیار مهم در ارزیابی عملکرد انقباضی بطن راست است. این پارامتر در واقع درصد تغییر مساحت بطن راست را از حالت استراحت تا اوج انقباض محاسبه می‌کند.

کسر تغییر سطح (FAC) با اندازه‌گیری مساحت حفره بطن راست در پایان مرحله استراحت (دیاستول) و پایان مرحله انقباض (سیستول) به دست می‌آید. فرمول محاسباتی آن به صورت حاصل‌تفریق این دو مساحت، تقسیم بر مساحت اولیه است. این شاخص به زبان ساده می‌گوید که بطن راست در هر تپش، چند درصد از فضای داخلی خود را جمع می‌کند تا خون را به بیرون براند.

اهمیت FAC در این است که برخلاف شاخص‌هایی مثل TAPSE (که فقط حرکت طولی را می‌سنجد)، این پارامتر هم حرکت طولی و هم حرکت عرضی (ضخیم شدن دیواره‌ها) بطن راست را در نظر می‌گیرد. از آنجا که بطن راست شکل هندسی پیچیده‌ای دارد، بررسی تغییرات مساحت در یک نمای دو‌بعدی، دید کلی‌تری نسبت به قدرت پمپاژ آن ارائه می‌دهد.

برای اندازه‌گیری دقیق FAC، پزشک باید لبه‌های داخلی بطن راست را با دقت بالایی در تصویر اکوکاردیوگرافی ترسیم کند. این ترسیم باید شامل تمام بخش‌های بطن، از قاعده تا نوک (Apex) باشد. هرگونه نقص در وضوح تصویر یا عدم دربرگیری نوک بطن می‌تواند منجر به تخمین اشتباه در عدد نهایی شود.

مقدار نرمال FAC در بزرگسالان معمولاً ۳۵ درصد یا بالاتر در نظر گرفته می‌شود. اگر این عدد کمتر از ۳۵ درصد باشد، نشان‌دهنده اختلال در عملکرد انقباضی بطن راست است. برای مثال، عدد ۲۰ درصد نشان‌دهنده یک ضعف جدی است، به این معنی که بطن تنها توانسته ۲۰ درصد از فضای خود را در زمان انقباض کوچک کند.

یکی از ویژگی‌های مثبت FAC، همبستگی بالای آن با “کسر تخلیه” (EF) اندازه‌گیری شده توسط MRI است. از آنجا که محاسبه EF برای بطن راست در اکوکاردیوگرافی بسیار دشوار است، FAC به عنوان یک جایگزین معتبر و سریع در مطب‌ها و بیمارستان‌ها برای ارزیابی قدرت کلی این بطن به کار می‌رود.

در بیماران مبتلا به فشار خون ریوی، FAC ابزاری حیاتی برای پایش پاسخ به درمان است. وقتی فشار ریه کاهش می‌یابد، بطن راست راحت‌تر منقبض شده و مساحت آن در زمان سیستول کوچکتر می‌شود که منجر به افزایش عدد FAC می‌گردد. برعکس، کاهش این عدد نشان‌دهنده خستگی عضله قلب در برابر فشار بالای ریه است.

یکی از چالش‌های اندازه‌گیری FAC، وجود تارهای عضلانی برجسته (Trabeculations) در داخل بطن راست است. بطن راست برخلاف بطن چپ، سطحی ناصاف و پر از برجستگی دارد. پزشک باید دقت کند که هنگام ترسیم مساحت، این برجستگی‌ها را جزئی از حفره در نظر نگیرد تا عدد به‌دست‌آمده واقعی باشد.

در موارد انفارکتوس (سکته) بطن راست، FAC به شدت کاهش می‌یابد. از آنجا که بخشی از دیواره حرکت خود را کاملاً از دست داده است، مساحت بطن در زمان انقباض تغییر چندانی نمی‌کند. این شاخص به پزشک کمک می‌کند تا وسعت آسیب ناشی از سکته را در بخش راست قلب برآورد کند.

ارتباط FAC با نارسایی دریچه سه‌لتی (تریکوسپید) نیز حائز اهمیت است. وقتی بطن راست ضعیف می‌شود و FAC افت می‌کند، بطن معمولاً گشاد می‌شود. این گشادشدگی باعث کشیده شدن دریچه و نشت خون به عقب می‌گردد که خود باعث افت بیشتر FAC در یک چرخه معیوب می‌شود.

در بیماران مبتلا به بیماری‌های مادرزادی قلب، FAC به عنوان یک شاخص استاندارد برای تصمیم‌گیری در مورد زمان جراحی استفاده می‌شود. به عنوان مثال در بیماران “تترالوژی فالو”، پایش منظم FAC تعیین می‌کند که چه زمانی بطن راست دیگر توان تحمل بار اضافی را ندارد و نیاز به مداخله جراحی وجود دارد.

یکی از محدودیت‌های FAC این است که یک بررسی “دوبعدی” از یک ساختار سه‌بعدی است. چون بطن راست شکلی هلالی دارد که دور بطن چپ پیچیده شده، یک نمای تک‌صفحه‌ای ممکن است تمام واقعیتِ انقباض را نشان ندهد. به همین دلیل، پزشکان معمولاً FAC را در کنار سایر شاخص‌ها مثل TAPSE و S’ تفسیر می‌کنند.

در ورزشکاران، FAC ممکن است در محدوده نرمال یا حتی کمی بالاتر باشد. اما نکته جالب اینجاست که در برخی ورزشکاران استقامتی، به دلیل بزرگ شدن طبیعی بطن (Remodeling)، مساحت ابتدایی بطن خیلی زیاد است و ممکن است درصد تغییر مساحت (FAC) کمی کمتر به نظر برسد، در حالی که در واقع حجم خون جابجا شده بسیار زیاد است.

استفاده از ماده حاجب (Contrast) در اکوکاردیوگرافی می‌تواند دقت اندازه‌گیری FAC را به طرز چشمگیری افزایش دهد. ماده حاجب باعث می‌شود مرز بین خون و عضله کاملاً شفاف شود و ترسیم مساحت بطن با خطای بسیار کمتری انجام پذیرد، به ویژه در بیمارانی که تصاویر اکوی آن‌ها وضوح پایینی دارد.

هوش مصنوعی (AI) در دستگاه‌های جدید اکوکاردیوگرافی، فرآیند محاسبه FAC را خودکار کرده است. نرم‌افزار به طور خودکار لبه‌های بطن راست را شناسایی و مساحت‌ها را در طول چرخه قلبی محاسبه می‌کند. این موضوع باعث می‌شود که نتایج آزمایش فارغ از سلیقه یا خطای انسانی، کاملاً دقیق و قابل مقایسه باشند.

در نهایت، کسر تغییر سطح (FAC) یک شاخص کلاسیک و در عین حال قدرتمند است که تصویری واقعی از “جمع شدن” بطن راست ارائه می‌دهد. این عدد ساده، حاصل همکاری تمام تارهای عضلانی بطن راست است و به عنوان یکی از ستون‌های اصلی در گزارش‌های پزشکی، وضعیت سلامت سیستم پمپاژ خون به ریه‌ها را بازگو می‌کند.