جراحی بای‌پس عروق کرونر (CABG) چیست و چگونه انجام می‌شود

❤️ جراحی بای‌پس عروق کرونر (Coronary Artery Bypass Grafting) که به اختصار کبج (CABG) نامیده می‌شود، یکی از مهم‌ترین و رایج‌ترین جراحی‌های قلب برای درمان بیماری‌های شدید عروق کرونر است. در این بیماری، رگ‌های تغذیه‌کننده عضله قلب به دلیل رسوب چربی و کلسیم (پلاک) دچار تنگی یا انسداد می‌شوند. جراح در این عمل، با استفاده از رگ‌های سالم سایر نقاط بدن، مسیرهای جدیدی را برای عبور خون ایجاد می‌کند تا خون بتواند با “دور زدن” محل گرفتگی، اکسیژن و مواد مغذی را به بخش‌های آسیب‌دیده قلب برساند.

🧱 ضرورت انجام این جراحی زمانی ایجاد می‌شود که تنگی عروق به قدری گسترده یا در مکان‌های حساسی باشد که روش‌های ساده‌تر مانند آنژیوپلاستی و فنر زدن (Stent) کارساز نباشند. اگر رگ اصلی سمت چپ قلب یا چندین رگ حیاتی هم‌زمان مسدود شوند، خطر سکته قلبی وسیع بسیار بالا می‌رود. در چنین شرایطی، جراحی بای‌پس نه تنها درد قفسه سینه (Angina) را از بین می‌برد، بلکه با تضمین خون‌رسانی پایدار، طول عمر بیمار را به طور قابل‌توجهی افزایش می‌دهد.

🏗️ برای ایجاد این مسیرهای فرعی، جراح از رگ‌های جایگزین که به آن‌ها “گرافت” (Graft – پیوند عروقی) می‌گویند، استفاده می‌کند. رایج‌ترین منابع برای تهیه این پیوندها، شریان داخل پستان (Internal Mammary Artery) که در پشت استخوان جناغ قرار دارد، ورید صافن (Saphenous Vein) از پاها و یا شریان رادیال از ساعد دست هستند. شریان‌های داخل پستان به دلیل مقاومت بالا در برابر گرفتگی مجدد، معمولاً اولویت اول برای پیوند به مهم‌ترین رگ‌های قلب محسوب می‌شوند.

🔪 در جراحی سنتی بای‌پس، ابتدا استخوان جناغ سینه (Sternum) باز می‌شود تا جراح به قلب دسترسی کامل پیدا کند. برای اینکه جراح بتواند پیوندهای بسیار ظریف را با دقت میلی‌متری انجام دهد، ضربان قلب موقتاً توسط داروهای خاص متوقف می‌شود. در این مدت، وظیفه حیاتی پمپاژ خون و اکسیژن‌رسانی به کل بدن بر عهده دستگاه “پمپ قلب و ریه” (Heart-Lung Machine) قرار می‌گیرد که به آن گردش خون خارج‌بدنی گفته می‌شود.

💉 انتهای رگ پیوندی به دقت به سوراخ کوچکی که در بدنه شریان کرونر (در قسمتی بعد از محل گرفتگی) ایجاد شده، بخیه می‌شود. طرف دیگر رگ پیوندی معمولاً به شریان آئورت متصل می‌گردد تا خون با فشار مستقیم وارد مسیر جدید شود. بسته به تعداد رگ‌های مسدود شده، ممکن است جراحی دوگانه، سه‌گانه یا حتی چهارگانه انجام شود. هر پیوند جدید مانند یک پل عمل می‌کند که ترافیک خونی را از منطقه مسدود شده عبور داده و به مقصد می‌رساند.

🩹 روش‌های نوین جراحی شامل “بای‌پس بدون پمپ” (Off-Pump CABG) است که در آن عمل در حالی انجام می‌شود که قلب همچنان در حال تپش است. در این متد، جراح با استفاده از دستگاه‌های تثبیت‌کننده (Stabilizers)، بخش کوچکی از قلب را که قرار است پیوند روی آن انجام شود، بی‌حرکت نگه می‌دارد. این روش ریسک عوارض جانبی ناشی از دستگاه پمپ (مانند لخته‌های ریز یا پاسخ‌های التهابی) را در بیماران پرخطر کاهش می‌دهد و بهبودی را تسریع می‌کند.

🏥 پس از اتمام پیوندها و اطمینان از برقراری جریان خون، قلب دوباره به تپش درآمده و بیمار از دستگاه پمپ جدا می‌شود. استخوان جناغ با سیم‌های فلزی بسیار محکم و مخصوص بسته می‌شود تا در طول ماه‌های آینده به خوبی جوش بخورد. بیمار معمولاً یک تا دو روز در بخش مراقبت‌های ویژه (ICU) تحت نظر دقیق قرار می‌گیرد تا پایداری علائم حیاتی و عملکرد ریه‌ها توسط تیم تخصصی تأیید شود.

🌬️ دوران نقاهت اولیه در بیمارستان حدود ۵ تا ۷ روز طول می‌کشد، اما بهبودی کامل و جوش خوردن استخوان سینه به ۶ تا ۸ هفته زمان نیاز دارد. در این مدت، فیزیوتراپی تنفسی و پیاده‌روی‌های کوتاه برای جلوگیری از عفونت ریه و لخته شدن خون در پاها الزامی است. بیمار باید از بلند کردن اجسام سنگین و رانندگی خودداری کند تا فشار ناگهانی به محل جراحی وارد نشود و ترمیم بافت‌ها به درستی انجام گیرد.

💊 مصرف داروهای پس از جراحی بای‌پس بخشی جدایی‌ناپذیر از درمان است. اگرچه رگ‌های جدید باز هستند، اما عوامل ایجادکننده گرفتگی همچنان در بدن وجود دارند. داروهای ضد پلاکت (مانند آسپرین) برای جلوگیری از لخته شدن خون در پیوندها و استاتین‌ها (Statins) برای کنترل شدید چربی خون تجویز می‌شوند. این داروها در واقع از سرمایه‌گذاری بزرگی که جراح روی قلب انجام داده است، در برابر رسوبات جدید محافظت می‌کنند.

🍎 تغییر سبک زندگی پس از این جراحی سنگین، ضامن بقای بلندمدت پیوندهاست. ترک قطعی سیگار، کنترل دقیق قند خون در بیماران دیابتی و دنبال کردن رژیم غذایی کم‌چرب و کم‌نمک ضروری است. شرکت در برنامه‌های بازتوانی قلبی (Cardiac Rehabilitation) به بیمار کمک می‌کند تا تحت نظر متخصص، به تدریج سطح فعالیت بدنی خود را افزایش داده و با اطمینان خاطر بیشتری به زندگی عادی و پرنشاط خود بازگردد.

✨ جراحی بای‌پس عروق کرونر یکی از موفق‌ترین دستاوردهای پزشکی مدرن است که سالانه جان هزاران نفر را از مرگ حتمی نجات می‌دهد. این عمل با بازگرداندن خون کافی به عضله قلب، نه تنها خطر سکته را دفع می‌کند، بلکه به بیمار اجازه می‌دهد دوباره بدون درد و نفس‌تنگی، فعالیت‌های لذت‌بخش زندگی را تجربه کند. در واقع، بای‌پس یک فرصت دوباره برای قلبی است که سال‌ها تحت فشار تنگی عروق بوده و اکنون نفسی تازه می‌کشد.