جراحی قلب مادرزادی (Congenital Heart Surgery) چیست و چگونه انجام می‌شود

🧩 جراحی اصلاحی بیماری‌های مادرزادی قلب (Congenital Heart Surgery) مجموعه‌ای از عمل‌های بسیار پیچیده و ظریف است که برای درمان نقایص ساختاری قلب که از بدو تولد همراه نوزاد بوده‌اند، انجام می‌شود. این جراحی‌ها طیف وسیعی از مشکلات را شامل می‌شوند؛ از سوراخ‌های کوچک بین حفرات قلب گرفته تا ناهنجاری‌های پیچیده در مسیر رگ‌های اصلی که می‌تواند حیات نوزاد را بلافاصله پس از تولد به خطر بیندازد. هدف نهایی این مداخلات، بازسازی آناتومی قلب به گونه‌ای است که اکسیژن‌رسانی به بافت‌های بدن به بهترین شکل ممکن انجام شود.

🏗️ ضرورت انجام این جراحی‌ها از این واقعیت ناشی می‌شود که قلب به عنوان موتور محرک بدن، اگر ساختار درستی نداشته باشد، فشار مضاعفی به ریه‌ها و سایر اندام‌ها وارد می‌کند. برخی از این نقایص (Defects) مانند تنگی دریچه‌ها یا جابه‌جایی عروق، اجازه نمی‌دهند خونِ غنی از اکسیژن به درستی در بدن بچرخد. جراحان قلب اطفال با تکیه بر دانش روز، تلاش می‌کنند تا پیش از آنکه آسیب‌های جبران‌ناپذیری به ریه‌ها یا مغز وارد شود، این مسیرهای حیاتی را اصلاح کنند.

👶 یکی از شایع‌ترین انواع این جراحی‌ها، بستن سوراخ‌های بین دهلیزی (ASD) یا بین بطنی (VSD) است. در این موارد، جراح با استفاده از یک وصله (Patch) مخصوص که می‌تواند از جنس بافت طبیعی بدن یا مواد مصنوعی سازگار با قلب باشد، سوراخ را مسدود می‌کند. این کار مانع از بازگشت خون تصفیه شده به سمت ریه‌ها می‌شود؛ فرآیندی که اگر اصلاح نشود، در درازمدت باعث ورم ریه و نارسایی قلبی شدید در کودک خواهد شد.

🩹 جراحی در نوزادان به دلیل ظرافت فوق‌العاده بافت‌ها و اندازه بسیار کوچک قلب که گاهی بزرگ‌تر از یک گردو نیست، چالش‌های منحصربه‌فردی دارد. جراحان در این عمل‌ها از عینک‌های بزرگ‌نمایی (Loupes) و ابزارهای میکروسکوپی استفاده می‌کنند تا بخیه‌هایی به ظرافت تار مو بزنند. دقت در این مرحله کلیدی است، زیرا هرگونه فشار نامناسب یا خطای میلی‌متری در قرارگیری پیوندها، می‌تواند عملکرد آینده قلب را در طول سال‌های رشد کودک تحت تأثیر قرار دهد.

🚀 جراحی “سوئیچ شریانی” (Arterial Switch) یکی از معجزات مهندسی جراحی در درمان جابه‌جایی عروق بزرگ است. در این ناهنجاری، شریان‌های اصلی قلب جابه‌جا متولد شده‌اند و جراح باید در یک عمل ماراتن‌گونه، این رگ‌های بزرگ را جدا کرده و در جای صحیح خود قرار دهد. حساس‌ترین بخش این جراحی، انتقال رگ‌های کرونر (Coronary arteries – رگ‌های تغذیه‌کننده خودِ قلب) است که قطری کمتر از یک میلی‌متر دارند و کوچک‌ترین انسداد در آن‌ها می‌تواند منجر به سکته قلبی نوزاد شود.

🩸 در اکثر این جراحی‌ها، از دستگاه پمپ قلب و ریه (Cardiopulmonary Bypass) استفاده می‌شود. این دستگاه موقتاً وظیفه گردش خون و اکسیژن‌رسانی به کل بدن را بر عهده می‌گیرد تا جراح بتواند روی قلبی که متوقف شده و خون در آن جریان ندارد، با تمرکز کامل کار کند. پس از اتمام ترمیم ساختاری، قلب دوباره به تپش درآمده و دستگاه به آرامی جدا می‌شود تا بدن نوزاد مسئولیت پمپاژ خون را مجدداً بر عهده بگیرد.

🧬 برخی از نقایص پیچیده مانند “سندرم قلب چپ ناقص” (HLHS) که در آن نیمی از قلب رشد نکرده است، نیاز به جراحی‌های چند مرحله‌ای دارند. این جراحی‌ها که به نام‌های گلن (Glenn) و فونتان (Fontan) شناخته می‌شوند، در فواصل زمانی مشخص (از نوزادی تا چند سالگی) انجام می‌گیرند. در این روش‌ها، هدف نهایی این است که جریان خون سیاهرگی را بدون عبور از قلب، مستقیماً به ریه‌ها هدایت کنند تا تنها بطنِ سالمِ موجود، فقط وظیفه پمپاژ خون به کل بدن را انجام دهد.

🍼 مراقبت‌های ویژه پس از جراحی در بخش ICU قلب اطفال، به اندازه خودِ جراحی اهمیت دارد. در این دوران، نوزاد به شدت تحت نظر است تا ریتم قلب، فشار خون و میزان مایعات بدن در تعادل کامل بماند. استفاده از داروهای تقویت‌کننده عضله قلب (Inotropes) در روزهای اول پس از عمل بسیار رایج است تا قلب جدید یا ترمیم شده، فرصت پیدا کند تا با شرایط جدید گردش خون در بدن سازگار شود.

🔬 پیشرفت‌های نوین تصویربرداری مانند اکوکاردیوگرافی جنین، به پزشکان اجازه می‌دهد که بسیاری از این ناهنجاری‌ها را پیش از تولد تشخیص دهند. این آگاهی زودهنگام باعث می‌شود تیم پزشکی از لحظه تولد آمادگی کامل داشته باشد و در برخی موارد، حتی مداخلاتی را در داخل رحم مادر انجام دهند. تشخیص پیش از تولد، شانس بقا و موفقیت جراحی‌های اصلاحی را به طرز چشمگیری افزایش داده است، زیرا از افت شدید اکسیژن در لحظات اولیه زندگی جلوگیری می‌کند.

🏗️ تکنولوژی چاپ سه‌بعدی (3D Printing) نیز وارد اتاق‌های جراحی قلب اطفال شده است. امروزه جراحان می‌توانند پیش از عمل، مدل دقیق و سه‌بعدی قلب بیمار خود را بر اساس تصاویر سی‌تی اسکن بسازند و در دست بگیرند. این مدل‌ها به جراح اجازه می‌دهند پیچیدگی‌های آناتومیک را بهتر درک کرده و دقیق‌ترین استراتژی برای برش و پیوند را پیش از ورود به بدن نوزاد تمرین کنند که نتیجه آن کاهش زمان عمل و خطرات احتمالی است.

🏃 خوشبختانه بدن کودکان قدرت ترمیم و بازسازی شگفت‌انگیزی دارد. پس از یک جراحی موفق، اکثر کودکان می‌توانند به زندگی عادی بازگردند، به مدرسه بروند و حتی در فعالیت‌های ورزشی شرکت کنند. اگرچه جای زخم جراحی بر روی قفسه سینه باقی می‌ماند، اما بسیاری از این کودکان بدون محدودیت‌های حرکتی رشد می‌کنند. البته پیگیری‌های دوره‌ای توسط متخصص قلب اطفال تا دوران بزرگسالی برای اطمینان از عملکرد صحیح دریچه‌ها و رگ‌های ترمیم شده ضروری است.

💊 برخی از کودکان ممکن است پس از جراحی نیاز به مصرف طولانی‌مدت داروهایی مانند رقیق‌کننده‌های خون یا تنظیم‌کننده‌های ضربان قلب داشته باشند. همچنین، رعایت بهداشت دهان و دندان در این کودکان بسیار حیاتی است، زیرا ورود باکتری‌ها از دهان به خون می‌تواند منجر به عفونت لایه داخلی قلب (Endocarditis) شود که برای قلب‌های جراحی شده بسیار خطرناک است. آموزش والدین در این زمینه، بخشی جدایی‌ناپذیر از پروتکل‌های درمانی پس از ترخیص است.

🌈 جراحی اصلاحی بیماری‌های مادرزادی تنها یک اقدام پزشکی نیست، بلکه نبردی برای تغییر سرنوشت است. در دهه‌های گذشته، بسیاری از این کودکان شانس چندانی برای زنده ماندن نداشتند، اما امروزه با تکامل تکنیک‌های جراحی، بیش از ۹۰ درصد آن‌ها به سنین بزرگسالی می‌رسند. این حوزه از پزشکی به ما یادآوری می‌کند که با تکیه بر علم و مهارت، می‌توان حتی سخت‌ترین ناهنجاری‌های خلقت را به فرصتی برای یک زندگی پربار تبدیل کرد.

✨ در نهایت، این جراحی‌ها زمینه‌ساز شکل‌گیری حوزه جدیدی به نام “بیماری‌های مادرزادی قلب بزرگسالان” (ACHD) شده‌اند. این یعنی کودکانی که دهه‌ها پیش جراحی شده‌اند، اکنون خود وارد سنین میانسالی می‌شوند و نیاز به مراقبت‌های تخصصی دارند. جراحی اصلاحی قلب در دوران نوزادی، در واقع آغاز یک مسیر طولانی برای مراقبت از سلامت قلب است تا اطمینان حاصل شود که پیوندهای ایجاد شده در کودکی، در تمام طول عمر به درستی کار می‌کنند.

🌟 تیمی که این جراحی‌ها را انجام می‌دهد، شامل جراحان، متخصصان بیهوشی، پرستاران بخش ویژه و پرفیوژنیست‌ها (Perfusionists – متخصصان دستگاه پمپ قلب) است که همگی برای یک هدف مشترک تلاش می‌کنند. موفقیت در این جراحی‌ها مدیون هماهنگی دقیق این گروه و اعتماد والدین به علم پزشکی است. قلبی که با دستان جراح ترمیم می‌شود، تپش امید در کالبد خانواده‌ای است که اکنون می‌تواند آینده‌ای روشن را برای فرزند خود تصور کند.