آئورت صعودی (Ascending Aorta) چیست، چه وظیفهای دارد و چه بیماریهایی در آن رخ میدهد
Ascending Aorta
اصطلاح آئورت صعودی (Ascending Aorta) به اولین بخش از بزرگترین سرخرگ بدن پس از خروج از قلب اطلاق میشود. این شریان حیاتی، خون سرشار از اکسیژن را از ریشه آئورت دریافت کرده و آن را به سمت قوس آئورت و سپس سایر اندامها هدایت میکند.
آئورت صعودی قطعهای از آئورت است که از انتهای ریشه آئورت آغاز شده و تا ابتدای قوس آئورت (محل منشأ گرفتن اولین رگ بزرگ گردنی) ادامه مییابد. این بخش حدود ۵ سانتیمتر طول دارد و در داخل کیسه محافظ قلب (پریکارد) قرار گرفته است. به دلیل نزدیکی مستقیم به بطن چپ، این رگ تحت بالاترین فشارهای ناشی از ضربان قلب قرار دارد و باید توانایی تحمل تنشهای مکانیکی مداوم را داشته باشد.
دیواره آئورت صعودی از سه لایه اصلی تشکیل شده است: لایه داخلی (Intima)، لایه میانی (Media) و لایه خارجی (Adventitia). لایه میانی در این بخش به طور ویژهای غنی از فیبرهای الاستیک (کشسان) است. این خاصیت ارتجاعی به آئورت اجازه میدهد تا در زمان انقباض قلب منبسط شده و بخشی از انرژی خون را ذخیره کند و در زمان استراحت قلب، با بازگشت به حالت اولیه، خون را به جلو براند.
یکی از وظایف فیزیولوژیک مهم آئورت صعودی، تعدیل فشار خون است که به “اثر وینکسل” (Windkessel effect) معروف است. اگر آئورت مانند یک لوله سلب و سفت بود، فشار خون در زمان انقباض به شدت بالا میرفت و در زمان استراحت به صفر میرسید. خاصیت کشسانی آئورت صعودی باعث میشود جریان خون از حالت متناوب (تپشی) به حالت پیوسته و ملایمتر تبدیل شود تا به مویرگهای حساس آسیب نرسد.
ابعاد آئورت صعودی در علم پزشکی اهمیت تشخیصی فراوانی دارد. به طور طبیعی، قطر این رگ در بزرگسالان نباید از ۳.۵ تا ۴ سانتیمتر تجاوز کند. با افزایش سن، به دلیل تغییر در بافتهای پیوندی، قطر آئورت به طور طبیعی کمی افزایش مییابد، اما رشد سریع یا فراتر از حد مجاز آن میتواند نشاندهنده یک فرآیند بیماریزا باشد که نیازمند پایش دقیق است.
اتساع یا آنوریسم آئورت صعودی شایعترین اختلال ساختاری این رگ است. در این حالت، دیواره رگ ضعیف شده و مانند یک بادکنک متورم میشود. آنوریسمها اغلب بدون علامت هستند و ممکن است به طور تصادفی در تصویربرداریهای قفسه سینه کشف شوند. خطر بزرگ این آنوریسمها، پارگی ناگهانی یا ایجاد شکاف در لایههای دیواره است که یک فوریت پزشکی مرگبار محسوب میشود.
دیسکسیون یا “لایه لایه شدن” آئورت صعودی (نوع A)، وخیمترین حادثه عروقی در این ناحیه است. در این وضعیت، لایه داخلی دیواره دچار پارگی شده و خون با فشار زیاد بین لایههای دیواره نفوذ میکند و یک مجرای کاذب ایجاد مینماید. این اتفاق میتواند منجر به قطع خونرسانی به مغز، قلب یا سایر اندامها شود و نیازمند جراحی اورژانسی در کمترین زمان ممکن است.
فشار خون بالا و مزمن (Hypertension) دشمن اصلی سلامت آئورت صعودی است. فشار مداوم باعث تخریب فیبرهای الاستیک در لایه میانی و جایگزینی آنها با بافتهای فیبروزه و سفت میشود. این تغییر ساختاری که به “تصلب شرایین” (Atherosclerosis) نیز مربوط است، باعث میشود آئورت خاصیت ضربهگیری خود را از دست داده و در برابر پارگی آسیبپذیرتر شود.
بیماریهای ژنتیکی بافت همبند مانند “سندرم مارفان” تأثیر ویژهای بر آئورت صعودی دارند. در این بیماران، به دلیل نقص در سنتز پروتئین فیبریلین، دیواره آئورت از بدو تولد ضعیفتر از حد معمول است. این افراد مستعد گشادشدگی سریع آئورت در سنین جوانی هستند و باید به صورت دورهای با اکوکاردیوگرافی یا امآرآی تحت کنترل باشند.
دریچه آئورت دو لتی (Bicuspid Aortic Valve) یک ناهنجاری مادرزادی است که ارتباط تنگاتنگی با سلامت آئورت صعودی دارد. در افرادی که به جای سه لت، دو لت در دریچه آئورت دارند، الگوی جریان خون به صورت متلاطم خارج میشود. این تلاطم باعث وارد آمدن ضربات نامنظم به دیواره آئورت صعودی شده و احتمال ایجاد آنوریسم را در این افراد چندین برابر میکند.
تصویربرداریهای پیشرفته نقش کلیدی در بررسی آئورت صعودی دارند. سیتی آنژیوگرافی (CTA) استاندارد طلایی برای اندازهگیری دقیق ابعاد و بررسی وجود لایه لایه شدگی است. اکوکاردیوگرافی مری (TEE) نیز به دلیل نزدیکی آئورت به مری، تصاویر بسیار دقیقی از ابتدای آئورت صعودی فراهم میکند که در تشخیص عفونتها یا پارگیهای ظریف بسیار کارآمد است.
درمانهای جراحی آئورت صعودی امروزه بسیار پیشرفت کردهاند. جراحی تعویض آئورت صعودی با استفاده از لولههای مصنوعی از جنس “داکرون” انجام میشود. در این عمل، بخش گشاد شده یا آسیبدیده بریده شده و پروتز مصنوعی به جای آن دوخته میشود. این لولههای مصنوعی میتوانند برای چندین دهه بدون مشکل در بدن باقی بمانند و وظیفه انتقال خون را انجام دهند.
گاهی اوقات آنوریسم آئورت صعودی به قدری گسترده است که به قوس آئورت نیز کشیده میشود. در این موارد پیچیده، جراحان از تکنیکی به نام “توقف گردش خون در سرما” (Deep Hypothermic Circulatory Arrest) استفاده میکنند. در این روش، دمای بدن بیمار به شدت کاهش مییابد تا مغز و اندامها در زمان کوتاه تعویض رگ، بدون جریان خون دچار آسیب نشوند.
پدیده “التهاب آئورت” (Aortitis) نیز میتواند این بخش را درگیر کند. برخی بیماریهای خودایمنی مانند بیماری “تاکایاسو” باعث التهاب شدید در دیواره آئورت صعودی میشوند. این التهاب منجر به ضخیم شدن دیواره و تنگی مجرای عبور خون میگردد که میتواند علائمی نظیر تفاوت فشار خون در دو دست یا دردهای قفسه سینه ایجاد کند.
رسوب کلسیم در دیواره آئورت صعودی که به آن “آئورت چینی” (Porcelain Aorta) میگویند، چالش بزرگی برای جراحان قلب است. در این حالت دیواره رگ به قدری سفت و شکننده میشود که امکان بخیه زدن یا کلمپ کردن (بستن موقت رگ) وجود ندارد. در این شرایط، پزشکان از روشهای نوین جراحی بدون کلمپ یا روشهای درونرگی (اندوواسکولار) استفاده میکنند.
در نهایت، آئورت صعودی نه تنها یک مسیر انتقال خون، بلکه یک عضو حیاتی با ویژگیهای مکانیکی منحصر به فرد است. محافظت از این رگ از طریق کنترل فشار خون، ترک سیگار و پایشهای دورهای در افراد مستعد، کلید پیشگیری از حوادث مرگبار عروقی است. درک سلامت آئورت صعودی، بخشی جداییناپذیر از مدیریت جامع سلامت قلب و عروق در طب مدرن محسوب میشود.
