کسر تغییر سطح بطن راست چیست، چگونه اندازه‌گیری می‌شود و چه معنایی دارد

Fractional Area Change یا FAC یکی از شاخص‌های مهم و کاربردی برای ارزیابی عملکرد سیستولیک بطن راست است و نشان می‌دهد مساحت بطن راست از پایان دیاستول تا پایان سیستول چه مقدار کاهش می‌یابد. این شاخص برخلاف TAPSE و S′ که فقط حرکت طولی را بررسی می‌کنند، کل حفره بطن راست را در نظر می‌گیرد و بنابراین تصویری جامع‌تر از عملکرد سیستولیک ارائه می‌دهد.

FAC با استفاده از اکوکاردیوگرافی دوبعدی در نمای آپیکال چهارحفره‌ای اندازه‌گیری می‌شود. در این روش، مساحت بطن راست در پایان دیاستول و پایان سیستول به‌صورت دستی یا نیمه‌خودکار ترسیم می‌شود و درصد تغییر آن محاسبه می‌گردد. این روش ساده، غیرتهاجمی و قابل‌اعتماد است و در بسیاری از مراکز برای ارزیابی بطن راست استفاده می‌شود.

مقدار طبیعی FAC معمولاً بیش از ۳۵ درصد است. مقادیر کمتر از این حد نشان‌دهنده اختلال عملکرد سیستولیک بطن راست هستند. FAC کمتر از ۲۵ درصد معمولاً با نارسایی واضح بطن راست یا فشار خون ریوی شدید همراه است و اهمیت بالینی زیادی دارد.

FAC به‌ویژه در بیماری‌هایی که بطن راست تحت فشار یا حجم اضافی قرار می‌گیرد اهمیت دارد. در فشار خون ریوی، کاهش FAC یکی از شاخص‌های اولیه اختلال عملکرد بطن راست است و با افزایش مرگ‌ومیر مرتبط است. این شاخص می‌تواند شدت بیماری و پاسخ به درمان را نیز نشان دهد.

در آمبولی ریه، FAC ممکن است به‌طور ناگهانی کاهش یابد، زیرا بطن راست با افزایش شدید پس‌بار مواجه می‌شود. کاهش FAC در این بیماران معمولاً نشانه درگیری شدید بطن راست است و می‌تواند در تصمیم‌گیری درمانی نقش مهمی داشته باشد.

در بیماری‌های دریچه‌ای، به‌ویژه نارسایی تریکاسپید یا تنگی میترال، FAC می‌تواند نشان‌دهنده تأثیر افزایش فشار ریوی بر بطن راست باشد. کاهش تدریجی FAC معمولاً نشانه مرحله پیشرفته بیماری است و می‌تواند زمان مناسب مداخله را مشخص کند.

در نارسایی قلبی چپ، FAC اهمیت ویژه‌ای دارد. حتی اگر بطن چپ عامل اصلی بیماری باشد، کاهش FAC نشان می‌دهد بطن راست نیز درگیر شده است. این موضوع پیش‌آگهی بیمار را به‌طور قابل‌توجهی بدتر می‌کند و اهمیت ارزیابی دقیق بطن راست را برجسته می‌سازد.

FAC در بیماری‌های مادرزادی قلب نیز کاربرد گسترده دارد. در نقص‌های بین‌حفره‌ای یا بیماری‌های پیچیده‌تر، FAC می‌تواند نشان‌دهنده میزان بار حجمی یا فشاری وارد بر بطن راست باشد. کاهش آن معمولاً نشانه شروع نارسایی بطن راست است.

در بیماران مبتلا به COPD یا بیماری‌های ریوی مزمن، FAC می‌تواند میزان درگیری قلبی را نشان دهد. کاهش FAC معمولاً با افزایش فشار ریوی و بدتر شدن وضعیت تنفسی مرتبط است و می‌تواند به تصمیم‌گیری درمانی کمک کند.

FAC نسبت به برخی شاخص‌ها مانند TAPSE کمتر تحت تأثیر حرکت کلی قلب قرار می‌گیرد، زیرا بر اساس مساحت کل بطن راست محاسبه می‌شود. این ویژگی باعث می‌شود FAC در شرایطی مانند جراحی قلب یا تغییرات آناتومیک دقت بیشتری داشته باشد.

با وجود مزایای فراوان، FAC محدودیت‌هایی نیز دارد. کیفیت تصویر باید مناسب باشد تا بتوان مرزهای بطن راست را به‌درستی ترسیم کرد. همچنین شکل پیچیده بطن راست ممکن است باعث شود اندازه‌گیری FAC در برخی بیماران دشوار باشد.

برای ارزیابی جامع بطن راست، FAC معمولاً همراه با TAPSE، S′ و استرین طولی بطن راست استفاده می‌شود. ترکیب این شاخص‌ها تصویر کامل‌تری از عملکرد بطن راست ارائه می‌دهد و دقت تشخیص را افزایش می‌دهد.

FAC در پیگیری روند درمان نیز کاربرد دارد. در بیماران مبتلا به فشار خون ریوی یا نارسایی قلبی، افزایش FAC پس از درمان نشان‌دهنده بهبود عملکرد بطن راست است. این تغییرات معمولاً قبل از بهبود علائم بالینی دیده می‌شوند.

در بیماران پس از جراحی قلب، FAC ممکن است به‌طور موقت کاهش یابد. پیگیری آن می‌تواند به تشخیص روند بهبود یا بروز نارسایی بطن راست کمک کند. این شاخص در ارزیابی بیماران پس از جراحی دریچه تریکاسپید اهمیت ویژه‌ای دارد.

در نهایت، FAC یک شاخص ساده، کاربردی و بسیار ارزشمند برای ارزیابی عملکرد سیستولیک بطن راست است. این پارامتر می‌تواند اختلال عملکرد را زودتر از بسیاری از شاخص‌های سنتی آشکار کند و نقش مهمی در تشخیص، پیش‌آگهی و پیگیری درمان دارد.