کاردیومیوپاتی ارتجاعی چیست، چه علائمی دارد و چگونه تشخیص داده می‌شود

💓 کاردیومیوپاتی ارتجاعی (Restrictive Cardiomyopathy) که در فارسی به آن نارسایی محدودکننده نیز گفته می‌شود، نوعی بیماری عضله قلب است که در آن دیواره‌های بطن سفت و غیرقابل انعطاف می‌شوند. در این وضعیت، اگرچه قدرت پمپاژ قلب ممکن است در ابتدا طبیعی به نظر برسد، اما دیواره‌های قلب توانایی شل شدن (Relaxation) و باز شدن برای پذیرش خون را از دست می‌دهند و مانند یک قطعه لاستیک خشک‌شده عمل می‌کنند.

🌊 اصلی‌ترین مشکل در این بیماری، اختلال در مرحله پر شدن قلب است که در اصطلاح پزشکی به آن اختلال دیاستولی (Diastolic Dysfunction) می‌گویند. چون دیواره‌های بطن سفت شده‌اند، فشار داخل قلب به سرعت بالا می‌رود و خون نمی‌تواند به راحتی از ریه‌ها و سایر اندام‌ها وارد قلب شود. این تجمع فشار باعث پس زدن خون به داخل ریه‌ها و سیاهرگ‌های بدن می‌شود.

🧱 یکی از دلایل شایع این بیماری، رسوب مواد غیرطبیعی در میان بافت‌های عضله قلب است. برای مثال در بیماری آمیلوئیدوز (Amyloidosis)، پروتئین‌های خاصی در عضله قلب جای می‌گیرند و آن را ضخیم و سفت می‌کنند. همچنین بیماری‌هایی مثل سارکوئیدوز یا تجمع آهن در قلب (Hemochromatosis) می‌توانند بافت نرم قلب را به یک بافت سفت و زخم‌گونه تبدیل کنند.

🌬️ تنگی نفس (Dyspnea) بارزترین نشانه این بیماری است که معمولاً ابتدا در هنگام فعالیت بدنی و بعدها حتی در حالت استراحت بروز می‌کند. بیمار ممکن است به دلیل تجمع مایع در ریه‌ها، هنگام دراز کشیدن احساس خفگی کند. این علائم ناشی از ناتوانی قلب در مکش خون از ریه‌ها به داخل بطن‌های سفت و سخت است.

🩺 ورم شدید در ساق پا و مچ پا که به آن اِدِم (Edema) می‌گویند، در این بیماران بسیار شایع است. به دلیل سفت بودن سمت راست قلب، خون در سیاهرگ‌های بدن پشت می‌زند و مایعات از رگ‌ها خارج شده و در بافت‌ها تجمع می‌یابند. همچنین ورید‌های گردنی این بیماران معمولاً برجسته و پرخون دیده می‌شود که نشان‌دهنده فشار بالای داخلی است.

💧 تجمع مایع در فضای شکم که استسقاء (Ascites) نامیده می‌شود، می‌تواند باعث احساس پری، نفخ و بزرگی شکم شود. این وضعیت در کنار بزرگی کبد (Hepatomegaly) رخ می‌دهد، چرا که کبد اولین اندامی است که فشار ناشی از نشت خون به عقب در سیستم سیاهرگی را حس می‌کند و دچار تورم و درد می‌شود.

💓 خستگی مفرط و کاهش توانایی انجام کارهای روزمره از دیگر نشانه‌هاست. چون قلب نمی‌تواند به اندازه کافی باز شود تا خون بیشتری بپذیرد، حجم خونی که در هر ضربان به بدن پمپاژ می‌کند ثابت و محدود می‌ماند. در نتیجه وقتی فرد فعالیت می‌کند، قلب توان افزایش خروجی خون را ندارد و عضلات بدن دچار کمبود اکسیژن و خستگی سریع می‌شوند.

🩺 پزشک در هنگام معاینه ممکن است صداهای اضافی قلب مانند صدای سوم (S3) یا چهارم (S4) را بشنود که نشان‌دهنده برخورد خون با دیواره‌های سفت بطن است. همچنین ضربان قلب ممکن است نامنظم شود، زیرا سفت شدن بافت قلب می‌تواند به سیستم الکتریکی داخلی آسیب بزند و باعث بروز بی‌نظمی‌هایی مثل فیبریلاسیون دهلیزی شود.

🔍 اکوکاردیوگرافی (Echocardiography) اصلی‌ترین ابزار تشخیص است. در اکو، پزشک مشاهده می‌کند که اندازه بطن‌ها معمولاً طبیعی است اما دهلیزهای قلب به دلیل فشار بالای بازگشتی، بسیار بزرگ و گشاد شده‌اند. همچنین تکنیک‌های داپلر نشان می‌دهند که سرعت پر شدن قلب به شکل غیرطبیعی تغییر کرده است.

ناطیس تصویربرداری قلب یا ام‌آر‌آی (Cardiac MRI) در تشخیص علت دقیق بیماری نقش حیاتی دارد. این ابزار می‌تواند به دقت نشان دهد که آیا رسوب پروتئین، آهن یا بافت فیبری (Fibrosis) باعث سفت شدن قلب شده است. این تشخیص تفکیکی برای انتخاب نوع درمان بسیار مهم است، زیرا درمان رسوب آهن با درمان آمیلوئیدوز کاملاً متفاوت است.

📉 در برخی موارد پزشک از کاتتراسیون قلب (Catheterization) برای اندازه‌گیری دقیق فشارهای داخلی استفاده می‌کند. این تست تهاجمی به تمایز بین این بیماری و بیماری دیگری به نام پریکاردیت فشارنده کمک می‌کند. در کاردیومیوپاتی ارتجاعی، فشارها در تمام حفره‌های قلب به صورت خاصی بالا می‌رود که نشان‌دهنده سختی خودِ عضله است.

💊 درمان این بیماری بیشتر بر کنترل علائم و مدیریت مایعات بدن تمرکز دارد. داروهای ادرارآور (Diuretics) برای دفع آب اضافه و کاهش ورم ریه‌ها و پاها تجویز می‌شوند. همچنین اگر علت اصلی بیماری شناخته شود (مثل بیماری‌های خودایمنی یا تجمع آهن)، درمان‌های تخصصی برای متوقف کردن روند رسوب مواد در قلب آغاز می‌گردد.

🩹 رعایت رژیم غذایی کم‌نمک برای این بیماران حیاتی است. نمک باعث احتباس آب در بدن می‌شود و در قلبی که توانایی پذیرش حجم زیاد خون را ندارد، مصرف نمک می‌تواند به سرعت باعث آب آوردن ریه‌ها و اورژانس تنفسی شود. پایش روزانه وزن نیز راهی برای تشخیص زودهنگام تجمع مایعات در بدن است.

🏗️ در مراحل پیشرفته که درمان‌های دارویی دیگر پاسخگو نیستند، ممکن است گزینه پیوند قلب (Heart Transplant) مطرح شود. با این حال، اگر علت اصلی سفت شدن قلب یک بیماری سیستمی (درگیرکننده کل بدن) باشد، احتمال دارد که پس از پیوند، قلب جدید نیز دوباره دچار همان آسیب‌ها شود؛ لذا ارزیابی‌های دقیق پیش از عمل ضروری است.

✨ پیگیری منظم زیر نظر متخصص قلب و عروق در این بیماری ضامن حفظ کیفیت زندگی است. اگرچه کاردیومیوپاتی ارتجاعی بیماری چالش‌برانگیزی است، اما با تشخیص زودهنگام و مدیریت صحیح دارویی، می‌توان فشار روی قلب را کاهش داد و از بروز عوارض جدی جلوگیری کرد تا فرد بتواند فعالیت‌های روزانه خود را با آرامش بیشتری دنبال کند.