پریکاردیت چیست، چه علائمی دارد و چگونه درمان می‌شود

✨ پریکاردیت (Pericarditis) به معنای التهاب کیسه دو لایه و محافظی است که دور تا دور قلب را فرا گرفته و آن را در جای خود ثابت نگه می‌دارد. این پرده که پریکارد (Pericardium) نام دارد، در حالت عادی دارای مقدار کمی مایع لغزنده است، اما هنگام التهاب، لایه‌های آن زبر و ضخیم شده و با سایش روی یکدیگر، باعث ایجاد دردهای شدیدی در ناحیه قفسه سینه می‌شوند.

🦠 شایع‌ترین علت بروز این بیماری، عفونت‌های ویروسی (Viral Infections) هستند که معمولاً پس از یک سرماخوردگی یا گوارش‌درد ساده رخ می‌دهند. با این حال، عوامل دیگری نظیر عفونت‌های باکتریایی، بیماری‌های خودایمنی مانند روماتیسم، پس از سکته قلبی و یا حتی نارسایی کلیه نیز می‌توانند جرقه‌ی این التهاب را در اطراف قلب بزنند.

🔪 اصلی‌ترین نشانه پریکاردیت، درد تیز و خنجری در مرکز یا سمت چپ قفسه سینه است که اغلب به شانه چپ یا گردن تیر می‌کشد. ویژگی منحصربه‌فرد این درد آن است که با نفس عمیق، سرفه یا دراز کشیدن به پشت به شدت بدتر می‌شود و برعکس، زمانی که بیمار رو به جلو می‌نشیند یا کمی خم می‌شود، احساس راحتی بیشتری می‌کند.

🔊 پزشک در هنگام معاینه با گوشی پزشکی، ممکن است صدایی شبیه به راه رفتن روی برف یا مالش دو تکه چرم به هم را بشنود که به آن “فرکشن راب” (Friction Rub) می‌گویند. این صدا ناشی از سایش لایه‌های ملتهب و زبر پریکارد بر روی یکدیگر در هر ضربان قلب است و یکی از نشانه‌های بسیار تشخیصی در این بیماری محسوب می‌شود.

📈 در نوار قلب (ECG) این بیماران، تغییرات خاصی به صورت بالا رفتن قطعه اس‌تی (ST-segment elevation) در اکثر لیدها دیده می‌شود. این تغییرات ممکن است در ابتدا با سکته قلبی اشتباه گرفته شوند، اما پزشک متخصص با بررسی دقیق شکل موج‌ها و تطبیق آن‌ها با نوع درد بیمار، می‌تواند تفاوت بین التهاب پرده قلب و انسداد رگ‌های قلب را تشخیص دهد.

🌡️ تب خفیف، لرز، احساس کوفتگی و خستگی مفرط از علائم همراهی هستند که نشان‌دهنده فعالیت سیستم ایمنی بدن در پاسخ به التهاب است. در آزمایش خون این افراد، شاخص‌های التهابی مثل “سی‌آر‌پی” (CRP) و سرعت رسوب گلبول قرمز (ESR) معمولاً به طور چشمگیری بالا می‌روند که تأییدی بر وجود یک فرآیند التهابی فعال در بدن است.

🔍 اکوکاردیوگرافی (Echocardiography) ابزاری حیاتی برای بررسی عوارض پریکاردیت است. اگرچه در پریکاردیت ساده ممکن است اکو نرمال باشد، اما پزشک از آن استفاده می‌کند تا مطمئن شود مایع اضافی در اطراف قلب جمع نشده است (Effusion). تجمع بیش از حد مایع می‌تواند به قلب فشار آورده و مانع از ضربان طبیعی آن شود که وضعیتی اورژانسی تلقی می‌گردد.

💊 درمان اصلی این بیماری بر پایه داروهای ضدالتهاب غیرکورتونی (NSAIDs) مانند آسپرین یا ایبوپروفن است. این داروها با دوزهای مشخص تجویز می‌شوند تا التهاب پرده قلب را فرو بنشانند. همچنین دارویی به نام کلشی‌سین (Colchicine) معمولاً به درمان اضافه می‌شود تا ریسک بازگشت مجدد بیماری در آینده کاهش یابد.

💤 استراحت فیزیکی در طول دوره درمان بسیار حیاتی است. بیماران باید از انجام ورزش‌های سنگین و فعالیت‌هایی که ضربان قلب را به شدت بالا می‌برند پرهیز کنند، زیرا فعالیت زیاد می‌تواند التهاب را شعله‌ورتر کرده و زمان بهبودی را طولانی‌تر کند. بازگشت به ورزش معمولاً پس از عادی شدن شاخص‌های خون و از بین رفتن کامل علائم انجام می‌شود.

🛡️ در برخی موارد، پریکاردیت ممکن است به صورت “مزمن” یا “برگشت‌پذیر” درآید، به این معنی که پس از پایان دوره درمان، علائم دوباره ظاهر می‌شوند. در این شرایط، پزشک ممکن است از داروهای قوی‌تر سرکوب‌کننده سیستم ایمنی یا کورتون‌ها استفاده کند تا از تخریب طولانی‌مدت پرده قلب و ایجاد چسبندگی جلوگیری نماید.

🧱 یکی از عوارض نادر اما جدی، “پریکاردیت فشارنده” (Constrictive Pericarditis) است. در این حالت، التهاب مزمن باعث می‌شود پرده دور قلب مانند یک زره آهنی سفت و ضخیم شود و اجازه ندهد قلب به راحتی باز شده و از خون پر شود. این وضعیت باعث بروز علائم نارسایی قلبی، ورم پاها و بزرگی شکم می‌گردد.

🌬️ تنگی نفس در پریکاردیت می‌تواند دو علت داشته باشد؛ یا به دلیل درد شدیدی است که مانع از کشیدن نفس عمیق می‌شود، و یا به دلیل تجمع مایع در اطراف قلب که مانع پمپاژ موثر خون می‌گردد. تفکیک این دو علت توسط پزشک و با کمک تصویربرداری انجام می‌شود تا مسیر درمانی مناسب انتخاب گردد.

🩺 ام‌آر‌آی قلب (Cardiac MRI) یکی از دقیق‌ترین روش‌ها برای مشاهده بافت ملتهب است. در این تصویربرداری، لایه‌های ملتهب پریکارد پس از تزریق ماده حاجب، به صورت درخشان دیده می‌شوند. این روش به خصوص در موارد پیچیده که تشخیص با اکو و نوار قلب قطعی نیست، به کمک پزشکان می‌آید تا وسعت درگیری را ارزیابی کنند.

🩹 در صورت تجمع مایع زیاد و فشار به قلب، ممکن است نیاز به تخلیه مایع با سوزن (Pericardiocentesis) باشد. این کار تحت هدایت سونوگرافی انجام می‌شود تا سوزن به دقت وارد فضای بین لایه‌ها شده و فشار را از روی قلب بردارد. مایع خارج شده برای بررسی علت اصلی بیماری به آزمایشگاه فرستاده می‌شود.

✨ اکثر بیماران مبتلا به پریکاردیت حاد با درمان دارویی صحیح و استراحت، در عرض چند هفته به طور کامل بهبود می‌یابند و هیچ آسیب ماندگاری در قلب آن‌ها باقی نمی‌ماند. کلید اصلی موفقیت در درمان، مصرف منظم داروها تا پایان دوره توصیه شده و پرهیز از فعالیت‌های فیزیکی شدید در زمان التهاب است.