سکته قلبی چیست، چه علائمی دارد و چگونه درمان می‌شود

💔 سکته قلبی (Myocardial Infarction) زمانی رخ می‌دهد که جریان خون به بخشی از عضله قلب به طور کامل یا بسیار شدید قطع شود. این اتفاق معمولاً به دلیل بسته شدن یکی از عروق کرونر توسط لخته خون ایجاد می‌شود. بدون خون‌رسانی، اکسیژن به سلول‌های قلب نمی‌رسد و اگر این وضعیت بیش از چند دقیقه طول بکشد، بافت عضله قلب شروع به از بین رفتن می‌کند. این یک وضعیت اورژانسی پزشکی است که هر ثانیه در آن برای نجات زندگی بیمار حیاتی است.

🧱 عامل اصلی این حادثه، پاره شدن ناگهانی پلاک‌های چربی در دیواره رگ‌ها است. وقتی یک پلاک چربی (Plaque) ترک می‌خورد، سیستم ایمنی بدن بلافاصله برای ترمیم آن لخته ایجاد می‌کند. اگر این لخته به قدری بزرگ باشد که مسیر رگ را کاملاً مسدود کند، خون‌رسانی متوقف شده و سکته قلبی رخ می‌دهد. عواملی مانند سیگار، فشار خون بالا و چربی خون بالا از مهم‌ترین دلایل سست شدن این پلاک‌ها و آمادگی آن‌ها برای پارگی هستند.

⚠️ شایع‌ترین علامت سکته قلبی، درد یا فشار شدید در مرکز یا سمت چپ قفسه سینه است که اغلب به صورت احساس سنگینی یا فشردگی توصیف می‌شود. این درد ممکن است به شانه، بازوها (به‌ویژه دست چپ)، گردن، فک یا حتی پشت تیر بکشد. برخلاف دردهای معمولی، این درد با استراحت برطرف نمی‌شود و معمولاً بیش از چند دقیقه طول می‌کشد. در برخی افراد، به‌ویژه زنان و دیابتی‌ها، علائم ممکن است خفیف‌تر و به صورت سوءهاضمه یا خستگی ناگهانی باشد.

🤢 همراه با درد قفسه سینه، بیمار ممکن است دچار علائم جانبی شدیدی شود که نشان‌دهنده استرس شدید بدن است. تعریق سرد و فراوان (Diaphoresis)، حالت تهوع، استفراغ، سرگیجه ناگهانی و تنگی نفس شدید از نشانه‌های رایج هستند. احساس ترس شدید از مرگ یا اضطراب غیرقابل کنترل نیز در بسیاری از بیماران گزارش می‌شود. وجود این علائم در کنار درد سینه، احتمال سکته قلبی را به شدت افزایش می‌دهد و تماس فوری با اورژانس را الزامی می‌کند.

🚑 زمان در درمان سکته قلبی نقش تعیین‌کننده‌ای دارد و اصطلاحاً گفته می‌شود “زمان یعنی عضله” (Time is Muscle). هرچه رگ مسدود شده دیرتر باز شود، بخش بزرگ‌تری از عضله قلب از بین می‌رود و قدرت پمپاژ قلب برای همیشه کاهش می‌یابد. اگر بیمار در ساعات اولیه (Golden Time – زمان طلایی) به بیمارستان برسد، پزشکان می‌توانند با استفاده از داروهای حل‌کننده لخته یا آنژیوپلاستی سریع، رگ را باز کرده و از آسیب دائمی جلوگیری کنند.

💉 در بیمارستان، تشخیص قطعی با استفاده از نوار قلب (ECG) و آزمایش خون انجام می‌شود. در آزمایش خون، سطح پروتئین‌هایی به نام تروپونین (Troponin) سنجیده می‌شود. این پروتئین‌ها فقط زمانی در خون ظاهر می‌شوند که سلول‌های عضله قلب آسیب دیده باشند. بالا رفتن سطح این آنزیم در خون، مهر تأییدی بر وقوع سکته قلبی است و به پزشک کمک می‌کند تا شدت آسیب وارده به قلب را ارزیابی کند.

🩺 اکوکاردیوگرافی (Echocardiography) بلافاصله پس از پایدار شدن بیمار انجام می‌شود تا میزان آسیب به قدرت پمپاژ قلب سنجیده شود. در این تست، پزشک می‌تواند ببیند کدام بخش از دیواره قلب به دلیل سکته از حرکت باز ایستاده است. همچنین وضعیت دریچه‌ها و احتمال تجمع مایع دور قلب بررسی می‌شود. این اطلاعات برای تعیین برنامه درمانی طولانی‌مدت و پیش‌بینی توانایی بیمار برای بازگشت به زندگی عادی بسیار ضروری است.

🩹 روش اصلی برای درمان قطعی در فاز حاد، آنژیوپلاستی اولیه (Primary PCI) است. در این روش، پزشک متخصص با یک کاتتر از طریق رگ پا یا دست وارد قلب شده، لخته را خارج می‌کند و با قرار دادن استنت (Stent – فنر ظریف)، مجرای رگ را مجدداً باز نگه می‌دارد. این روش اگر به سرعت انجام شود، می‌تواند اثرات سکته را به حداقل برساند و شانس بقای بیمار را به طور چشم‌گیری افزایش دهد.

💊 پس از سکته، بیمار باید تا پایان عمر داروهای خاصی مصرف کند تا از وقوع مجدد سکته جلوگیری شود. داروهای ضد پلاکت (مانند آسپرین و کلوپیدوگرل) برای جلوگیری از تشکیل لخته روی استنت یا در سایر رگ‌ها ضروری هستند. همچنین داروهای مهارکننده بتا (Beta-blockers) برای کاهش بار کاری قلب و استاتین‌ها برای ثابت نگه داشتن پلاک‌های چربی و کاهش کلسترول تجویز می‌شوند تا محیط داخلی رگ‌ها ایمن بماند.

⚡ یکی از خطرات جدی پس از سکته قلبی، بروز آریتمی‌های خطرناک (Arrhythmias – اختلال در ریتم قلب) است. عضله آسیب‌دیده قلب ممکن است سیگنال‌های الکتریکی نامنظمی تولید کند که منجر به ایست قلبی شود. به همین دلیل، بیماران سکته قلبی حداقل برای ۴۸ تا ۷۲ ساعت در بخش مراقبت‌های ویژه قلبی (CCU) تحت مانیتورینگ مداوم قرار می‌گیرند تا هرگونه ناهماهنگی در ضربان قلب به سرعت شناسایی و درمان شود.

🌊 نارسایی قلبی (Heart Failure) عارضه طولانی‌مدتی است که ممکن است در اثر سکته‌های وسیع ایجاد شود. وقتی بخش بزرگی از عضله قلب به بافت مرده (Scar tissue) تبدیل شود، قلب دیگر نمی‌تواند با قدرت کافی خون را به بدن پمپاژ کند. این وضعیت منجر به ورم پاها، تنگی نفس هنگام دراز کشیدن و خستگی زودرس می‌شود. مدیریت دقیق داروئی و پیگیری منظم توسط متخصص قلب می‌تواند کیفیت زندگی این بیماران را بهبود ببخشد.

🍏 بازتوانی قلبی (Cardiac Rehabilitation) بخش مهمی از روند بهبودی پس از سکته است. این برنامه شامل ورزش‌های کنترل شده زیر نظر متخصص، آموزش تغذیه صحیح و حمایت‌های روانی است. هدف از بازتوانی، تقویت باقی‌مانده عضله قلب و بازگرداندن اعتماد به نفس به بیمار برای انجام فعالیت‌های روزمره است. تحقیقات نشان می‌دهد بیمارانی که در این دوره‌ها شرکت می‌کنند، عمر طولانی‌تر و خطر سکته مجدد کمتری دارند.

🚬 ترک سیگار مهم‌ترین اقدام پیشگیرانه پس از سکته قلبی است. مواد شیمیایی موجود در سیگار باعث التهاب عروق و تمایل خون به لخته شدن می‌شوند. فردی که پس از سکته همچنان به سیگار کشیدن ادامه می‌دهد، خطر وقوع سکته دوم یا بسته شدن استنت خود را به چندین برابر می‌رساند. در واقع، هیچ دارویی به اندازه قطع سیگار نمی‌تواند در پیشگیری از حوادث بعدی موثر باشد.

🧬 عوامل ژنتیکی و سابقه خانوادگی نیز در بروز سکته قلبی در سنین پایین نقش دارند. افرادی که بستگان درجه یک آن‌ها در سنین جوانی دچار سکته شده‌اند، باید از سنین کمتر تحت نظر پزشک باشند و پارامترهای سلامتی مثل چربی و فشار خون را با سخت‌گیری بیشتری کنترل کنند. شناسایی زودهنگام ریسک‌فاکتورها می‌تواند از وقوع یک حادثه ناگهانی در اوج جوانی یا میانسالی جلوگیری کند.

✨ سکته قلبی پایان زندگی نیست، بلکه یک هشدار جدی برای تغییر مسیر است. امروزه با پیشرفت‌های پزشکی، اکثر بیماران می‌توانند پس از سکته به زندگی عادی برگردند، به شرطی که درمان‌های دارویی را جدی بگیرند و تغییرات لازم را در سبک زندگی خود ایجاد کنند. آگاهی از علائم و واکنش سریع در لحظات اولیه، مرز بین یک آسیب گذرا و یک فاجعه جبران‌ناپذیر است.