حرکت حلقه تریکوسپید چیست، چگونه اندازهگیری میشود و چه کاربردی دارد
حرکت حلقه تریکوسپید
حرکت حلقه تریکوسپید (دریچه سهلتی) که در اصطلاح پزشکی به آن TAPSE (Tricuspid Annular Plane Systolic Excursion) گفته میشود، یکی از کاربردیترین و مهمترین شاخصها برای ارزیابی قدرت انقباضی بطن راست قلب است. این پارامتر به زبان ساده میزان جابجایی عمودی دریچه سهلتی را در طول هر ضربان اندازهگیری میکند.
ساختار عضلانی بطن راست با بطن چپ تفاوت بنیادی دارد؛ در حالی که بطن چپ به صورت چرخشی و چلاندنی منقبض میشود، بخش عمدهای از انقباض بطن راست به صورت طولی (از سمت قاعده به سمت نوک قلب) انجام میگیرد. حرکت حلقه تریکوسپید در واقع تظاهر عینی همین انقباض طولی است که خون را به سمت ریهها هدایت میکند.
در اکوکاردیوگرافی، برای اندازهگیری این حرکت، از تکنیکی به نام “ام-مود” (M-Mode) استفاده میشود. پزشک یک خط نشانگر را بر روی دیواره کناری حلقه دریچه سهلتی قرار میدهد و نمودار حرکت آن را در طول زمان رسم میکند. این نمودار شبیه به قلههای کوه است که ارتفاع هر قله نشاندهنده میزان جابجایی حلقه بر حسب میلیمتر است.
عدد بهدستآمده از این حرکت، مستقیماً با قدرت پمپاژ بطن راست در ارتباط است. در یک فرد بالغ و سالم، میزان این جابجایی معمولاً باید بیش از ۱۷ میلیمتر باشد. اگر این عدد کمتر از ۱۷ باشد، نشاندهنده ضعف در عملکرد انقباضی بطن راست است که میتواند ناشی از بیماریهای مختلف قلبی یا ریوی باشد.
یکی از مزایای اصلی بررسی حرکت حلقه تریکوسپید، سادگی و تکرارپذیری آن است. برخلاف سایر شاخصهای پیچیده قلبی که به کیفیت تصویر بسیار بالایی نیاز دارند، TAPSE معمولاً در اکثر بیماران به راحتی قابل اندازهگیری است و پزشکان مختلف با خطای کمی میتوانند به عدد مشابهی دست یابند.
حرکت حلقه تریکوسپید به شدت تحت تأثیر “پسبار” یا فشاری است که رگهای ریه در برابر خروج خون ایجاد میکنند. در بیماریهایی مانند “آمبولی ریه” یا “فشار خون ریوی”، به دلیل مقاومت بالای رگها، بطن راست نمیتواند به خوبی منقبض شود و در نتیجه میزان جابجایی حلقه دریچه به شدت کاهش مییابد.
در بیماران مبتلا به نارسایی قلبی مزمن، پایش حرکت این حلقه اهمیت پیشآگهی فراوانی دارد. مطالعات نشان دادهاند که کاهش تدریجی حرکت حلقه تریکوسپید با افزایش خطر بستری شدن در بیمارستان و کاهش طول عمر همراه است؛ زیرا نشاندهنده تسلیم شدن تدریجی بطن راست در برابر بیماری است.
نکته جالب این است که حرکت حلقه تریکوسپید میتواند در برخی شرایط جراحی به اشتباه کاهش یابد. پس از جراحیهای قلب باز که در آنها پرده دور قلب (پریکارد) باز میشود، حرکت طولی حلقه دریچه سهلتی اغلب کاهش مییابد، در حالی که ممکن است قدرت واقعی پمپاژ بطن راست همچنان خوب باقی مانده باشد.
علاوه بر اندازهگیری مسافت (TAPSE)، سرعت این حرکت نیز اهمیت دارد. با استفاده از تکنولوژی “داپلر بافتی” (Tissue Doppler)، پزشکان سرعت حرکت حلقه را در زمان انقباض اندازه میگیرند که به آن S-prime میگویند. اگر سرعت این حرکت کمتر از ۹.۵ سانتیمتر بر ثانیه باشد، نشانهای از اختلال عملکرد زودرس بطن راست است.
ارتباط تنگاتنگی بین حرکت این حلقه و دریچه میترال وجود دارد. از آنجا که دو بطن دارای دیواره مشترک هستند، قدرت انقباضی بطن چپ میتواند به طور غیرمستقیم باعث کشیده شدن حلقه تریکوسپید و افزایش جابجایی آن شود. به این پدیده “کمک مکانیکی بطنی” گفته میشود که در آن بطن قویتر به بطن ضعیفتر کمک میکند.
در موارد نادری که بیمار دچار “انفارکتوس (سکته) بطن راست” میشود، حرکت حلقه تریکوسپید اولین شاخصی است که از کار میافتد. از آنجا که خونرسانی به دیواره آزاد بطن راست مختل شده است، حلقه دریچه در جای خود ثابت میماند و این یافته به پزشک کمک میکند تا سریعاً درمانهای تهاجمی را برای باز کردن رگ آغاز کند.
گشاد شدن قلب (Dilation) نیز بر هندسه حرکت حلقه تأثیر میگذارد. وقتی بطن راست بیش از حد بزرگ شود، حلقه دریچه سهلتی دچار کشیدگی شده و تخت میگردد. این تغییر شکل باعث میشود که نه تنها جابجایی طولی کم شود، بلکه دریچه نیز به خوبی بسته نشود و خون به عقب نشت کند (نارسایی تریکوسپید).
در ورزشکاران استقامتی، به دلیل حجم بالای خونی که در هر ضربان جابجا میشود، حرکت حلقه تریکوسپید اغلب در محدوده بسیار عالی (مثلاً بالای ۲۵ میلیمتر) قرار دارد. این موضوع نشاندهنده انطباق مثبت عضله قلب با فعالیتهای ورزشی سنگین و ظرفیت بالای هوازی فرد است.
استفاده از “اکوکاردیوگرافی سهبعدی” امروزه اجازه میدهد تا حرکت کل محیط حلقه تریکوسپید را بررسی کنیم. برخلاف اکوی دوبعدی که فقط یک نقطه را دنبال میکند، در روش سهبعدی میتوان تمام تغییرات حجمی بطن راست را که با حرکت این حلقه در ارتباط است، با دقت بسیار بالایی محاسبه کرد.
پایش حرکت حلقه تریکوسپید در بخشهای مراقبت ویژه (ICU) ابزاری حیاتی برای تنظیم دستگاههای تنفس مصنوعی است. فشار بیش از حد دستگاه تنفس میتواند بار کاری بطن راست را افزایش داده و حرکت این حلقه را محدود کند. پزشکان با مشاهده کاهش TAPSE، تنظیمات دستگاه را برای محافظت از قلب بیمار تغییر میدهند.
در نهایت، حرکت حلقه تریکوسپید آینهای تمامنما از سلامت و قدرت “قلب راست” است. این شاخص ساده اما قدرتمند، به تیم پزشکی اجازه میدهد تا از نوزادان مبتلا به بیماریهای مادرزادی تا سالمندان دچار نارسایی قلبی را با دقت پایش کرده و مسیر درمان را بر اساس توان واقعی عضله قلب تنظیم کنند.
