جراحی اصلاحی بیماری‌های مادرزادی قلب چیست و چگونه انجام می‌شود

🧩 جراحی اصلاحی بیماری‌های مادرزادی قلب (Congenital Heart Surgery) طیف گسترده‌ای از اقدامات پیچیده پزشکی است که برای ترمیم نقایص ساختاری قلب که از بدو تولد همراه نوزاد بوده، انجام می‌شود. این نقایص ممکن است شامل سوراخ‌های بین حفره‌ای، تنگی دریچه‌ها یا جابه‌جایی رگ‌های اصلی باشد. هدف اصلی این جراحی‌ها، بازسازی آناتومی قلب به گونه‌ای است که جریان خون غنی از اکسیژن به بدن و خون کم‌اکسیژن به ریه‌ها به درستی هدایت شود و از نارسایی زودرس قلب جلوگیری گردد.

🏗️ نقایص قلبی مادرزادی از نظر شدت بسیار متنوع هستند. برخی از آن‌ها مانند سوراخ‌های کوچک (VSD یا ASD) ممکن است در سال‌های اول زندگی جراحی شوند، اما نقایص پیچیده‌تر مانند “تترالوژی فالو” یا “جابه‌جایی عروق بزرگ” (TGA) نیازمند مداخلات فوری در روزها یا هفته‌های اول پس از تولد هستند. جراحان قلب اطفال با استفاده از تکنیک‌های بسیار ظریف و ابزارهای میکروسکوپی، قلب کوچک نوزاد را که گاهی به اندازه یک گردو است، ترمیم می‌کنند.

🎈 یکی از شایع‌ترین جراحی‌ها، بستن سوراخ‌های بین بطنی (VSD) یا بین دهلیزی (ASD) است. در این عمل، جراح با استفاده از یک وصله (Patch) از جنس بافت بدن خود بیمار یا مواد مصنوعی، سوراخ را می‌بندد تا از مخلوط شدن خون تصفیه شده و نشده جلوگیری کند. اگر این سوراخ‌ها بسته نشوند، فشار زیاد خون باعث آسیب دائمی به رگ‌های ریه شده و در درازمدت منجر به وضعیتی غیرقابل بازگشت به نام سندرم آیزن‌منگر می‌شود.

🔪 جراحی‌های پیچیده‌تر شامل بازسازی مسیرهای خروجی قلب است. در بیماری‌هایی مانند “تنگی دریچه ریوی” یا “تنگی آئورت”، جراح ممکن است دریچه را گشاد کرده یا با یک دریچه مصنوعی جایگزین کند. در موارد بسیار پیچیده که قلب تنها یک بطن کارآمد دارد، جراحی‌های چند مرحله‌ای (مانند عمل گلن و فونتان) انجام می‌شود. این جراحی‌ها به گونه‌ای طراحی شده‌اند که خون وریدی را بدون عبور از قلب، مستقیماً به ریه‌ها هدایت کنند تا بطنِ تنها، فقط وظیفه پمپاژ خون به بدن را بر عهده بگیرد.

🌬️ جراحی “سوئیچ شریانی” (Arterial Switch) معجزه‌ای در درمان جابه‌جایی عروق بزرگ (TGA) است. در این نقص، جای آئورت و شریان ریوی برعکس است و اکسیژن به بدن نمی‌رسد. جراح در یک عمل بسیار حساس، این دو رگ بزرگ را از جای خود جدا کرده و در محل صحیح قرار می‌دهد. حساس‌ترین بخش این عمل، انتقال رگ‌های کرونر (رگ‌های تغذیه‌کننده خودِ قلب) به محل جدید است که نیازمند دقت فوق‌العاده بالایی است تا حیات قلب نوزاد حفظ شود.

🏥 مراقبت‌های ویژه پس از جراحی مادرزادی در بخش ICU اطفال (PICU) انجام می‌شود. نوزادان و کودکان پس از عمل به مانیتورینگ دقیق فشار خون، سطوح اکسیژن و ضربان قلب نیاز دارند. استفاده از دستگاه‌های کمک‌تنفسی و داروهای تقویت‌کننده عضله قلب در روزهای اول ضروری است. به دلیل قدرت بازسازی بالای بدن کودکان، زخم‌های جراحی معمولاً به خوبی ترمیم می‌شوند و اکثر آن‌ها می‌توانند ظرف دو هفته از بیمارستان مرخص شوند.

💊 بسیاری از کودکان پس از جراحی اصلاحی، به زندگی کاملاً عادی برمی‌گردند و می‌توانند در فعالیت‌های ورزشی و تحصیلی شرکت کنند. با این حال، پیگیری منظم توسط متخصص قلب اطفال تا دوران بزرگسالی الزامی است. برخی از این بیماران ممکن است در سنین بالاتر نیاز به جراحی‌های تکمیلی یا تعویض دریچه‌هایی داشته باشند که همزمان با رشد بدن آن‌ها بزرگ نشده‌اند. این حوزه از پزشکی اکنون به نام “بیماری‌های مادرزادی قلب بزرگسالان” (ACHD) شناخته می‌شود.

🛡️ پیشرفت در تکنیک‌های تصویربرداری مانند اکوکاردیوگرافی جنین باعث شده تا بسیاری از این نقایص حتی پیش از تولد تشخیص داده شوند. این آگاهی به والدین و تیم پزشکی اجازه می‌دهد تا بلافاصله پس از تولد، بهترین استراتژی درمانی را در پیش بگیرند. در برخی موارد، حتی مداخلات قلبی در داخل رحم مادر نیز انجام می‌شود تا از پیشرفت آسیب به قلب جنین جلوگیری شود و نوزاد با وضعیت پایدارتری متولد شود.

🔬 استفاده از چاپ سه‌بعدی (3D Printing) یکی از نوآوری‌های اخیر در این حوزه است. جراحان پیش از عمل، مدل دقیق قلب بیمار را با استفاده از سی‌تی اسکن چاپ می‌کنند تا بتوانند جراحی را روی آن تمرین کرده و بهترین مسیر برای ترمیم را پیدا کنند. این کار باعث کاهش زمان جراحی و افزایش ضریب موفقیت در موارد بسیار پیچیده آناتومیک می‌شود که در آن‌ها نقشه‌های معمولی دو بعدی کافی نیستند.

✨ جراحی اصلاحی بیماری‌های مادرزادی قلب، داستان تبدیل یک نقص ساختاری به یک فرصت برای زندگی طولانی است. با تکامل این جراحی‌ها در نیم قرن اخیر، نرخ بقای نوزادان مبتلا به نقایص قلبی از کمتر از ۲۰ درصد به بیش از ۹۰ درصد رسیده است. امروزه کودکانی که با نقایص شدید قلبی متولد می‌شوند، به لطف این جراحی‌های هوشمندانه، شانس این را دارند که بزرگ شوند، به آرزوهایشان برسند و قلبی داشته باشند که با قدرت برای زندگی می‌تپد.