جراحی آنوریسم آئورت چیست، چگونه انجام می‌شود و چه زمانی توصیه می‌شود

🎈 جراحی آنوریسم آئورت (Aortic Aneurysm Surgery) یک مداخله پیچیده و حساس برای درمان گشادشدگی غیرطبیعی دیواره بزرگ‌ترین رگ بدن یعنی آئورت است. زمانی که بخشی از دیواره این رگ ضعیف شده و مانند یک بادکنک متورم می‌شود، خطر پارگی (Rupture) یا لایه لایه شدن (Dissection) افزایش می‌یابد که هر دو وضعیتی مرگبار هستند. هدف از این جراحی، جایگزینی بخش آسیب‌دیده با یک لوله مصنوعی مستحکم یا تقویت دیواره رگ از داخل است تا از انفجار ناگهانی این بزرگراه اصلی خون‌رسانی جلوگیری شود.

🧱 آئورت تحت فشار دائم خون قرار دارد و اگر قطر آن در ناحیه شکمی یا سینه‌ای به بیش از حد مجاز (معمولاً ۵ تا ۵.۵ سانتی‌متر) برسد، جراحی ضروری می‌شود. آنوریسم‌ها اغلب “قاتلان خاموش” نامیده می‌شوند زیرا ممکن است سال‌ها بدون علامت رشد کنند. جراحی زمانی انجام می‌شود که ریسک پارگی رگ از ریسک انجام عمل بیشتر باشد. فاکتورهایی مثل سرعت رشد آنوریسم، سن بیمار و وجود دردهای مبهم در کمر یا شکم، جراح را به سمت تصمیم برای عمل سوق می‌دهند.

🏗️ دو روش اصلی برای درمان این وضعیت وجود دارد: جراحی باز سنتی و روش نوین درون‌رگی یا ایوار (EVAR). انتخاب بین این دو روش به محل آنوریسم، شکل رگ‌های بیمار و وضعیت کلی سلامت او بستگی دارد. هر دو روش به دنبال یک هدف هستند: حذف فشار خون از روی دیواره ضعیف شده آنوریسم و هدایت جریان خون از طریق یک مجرای مصنوعی و مقاوم تا رگ اصلی از خطر تخریب مصون بماند.

🔪 در جراحی باز (Open Repair)، جراح با ایجاد یک برش بزرگ در شکم یا قفسه سینه، مستقیماً به آئورت دسترسی پیدا می‌کند. پس از متوقف کردن موقت جریان خون در آن ناحیه با گیره‌های مخصوص، بخش متورم رگ باز شده و یک لوله مصنوعی از جنس داکرون (Dacron – نوعی پارچه پلیمری بسیار مقاوم و سازگار با بدن) به دو انتهای سالم رگ بخیه می‌شود. این روش سال‌هاست که استاندارد طلایی درمان است و دوام بسیار بالایی در درازمدت دارد.

💉 روش ایوار (Endovascular Aneurysm Repair) گزینه‌ای کم‌تهاجمی است که نیاز به شکافتن بزرگ شکم ندارد. در این متد، جراح کاتترهایی را از طریق رگ‌های کوچک کشاله ران وارد بدن کرده و یک استنت-گرافت (Stent-graft – فنر فلزی پوشیده شده با پارچه) فشرده را به محل آنوریسم می‌فرستد. این فنر در محل باز شده و مانند یک آستر داخلی به دیواره رگ می‌چسبد. خون به جای فشار آوردن به دیواره ضعیف، از داخل این لوله جدید عبور می‌کند.

🌬️ یکی از مزایای بزرگ روش درون‌رگی (EVAR)، دوره نقاهت بسیار کوتاه آن است. بیماران معمولاً پس از دو روز از بیمارستان مرخص می‌شوند و درد بسیار کمتری را نسبت به جراحی باز تجربه می‌کنند. این روش برای افراد مسن یا کسانی که بیماری‌های ریوی و قلبی شدیدی دارند و تحمل جراحی سنگین باز را ندارند، یک انتخاب عالی و هوشمندانه است که ریسک‌های حین عمل را به حداقل می‌رساند.

🩺 در مقابل، جراحی باز نیاز به بستری طولانی‌تر (حدود یک هفته) و زمان بهبودی بیشتر (چند ماه) دارد، اما مزیت بزرگ آن عدم نیاز به پایش‌های مکرر در آینده است. در روش ایوار، به دلیل احتمال جابه‌جایی جزئی فنر یا نشت خون به اطراف آن (Endoleak)، بیمار باید تا پایان عمر به طور منظم سی‌تی اسکن انجام دهد. اما در جراحی باز، وقتی رگ پیوند خورد، احتمال بروز مشکلات مجدد در آن نقطه بسیار ناچیز است.

🩸 کنترل فشار خون قبل و بعد از جراحی آنوریسم حیاتی‌ترین بخش درمان است. فشار خون بالا مانند ضربات چکش به دیواره ضعیف رگ عمل می‌کند و می‌تواند باعث رشد سریع‌تر آنوریسم یا آسیب به محل بخیه‌ها بعد از عمل شود. مصرف داروهای تنظیم‌کننده فشار و ضربان قلب (مانند بتا-بلاکرها) به کاهش استرس روی دیواره آئورت کمک کرده و امنیت بیمار را در دوران نقاهت تضمین می‌کند.

🔍 تشخیص آنوریسم معمولاً به طور اتفاقی در سونوگرافی یا سی‌تی اسکن که برای مشکلات دیگر انجام شده، صورت می‌گیرد. اگر سابقه خانوادگی آنوریسم دارید یا سیگاری هستید، غربالگری دوره‌ای بسیار مهم است. جراحان عروق با استفاده از اندازه‌گیری‌های دقیق میلی‌متری، نقشه سه‌بعدی آئورت شما را ترسیم می‌کنند تا در صورت نیاز به جراحی، سایز دقیق گرافت یا استنت را قبل از ورود به اتاق عمل تعیین کنند.

🏥 عوارض احتمالی جراحی شامل آسیب به کلیه‌ها یا اختلال در خون‌رسانی به پاها است، زیرا آئورت شاهراه اصلی تغذیه این اندام‌هاست. جراحان در حین عمل از تکنیک‌های پیشرفته حفاظتی برای حفظ سلامت اعضای حیاتی استفاده می‌کنند. برای مثال، در جراحی‌های آنوریسم سینه، ممکن است از دستگاه‌های خنک‌کننده بدن برای محافظت از نخاع و مغز در برابر کمبود موقت اکسیژن استفاده شود تا ریسک فلج شدن به صفر برسد.

💊 پس از جراحی، بیمار باید رژیم دارویی خاصی را برای جلوگیری از تشکیل لخته روی رگ مصنوعی و کنترل چربی خون دنبال کند. استاتین‌ها نه تنها چربی را پایین می‌آورند، بلکه باعث تقویت دیواره رگ‌های باقی‌مانده و کاهش التهاب عروق می‌شوند. پیگیری منظم توسط جراح عروق برای اطمینان از باز بودن مسیر پیوند و سلامت سایر بخش‌های آئورت، بخشی از سبک زندگی جدید این بیماران خواهد بود.

🚬 ترک سیگار برای این بیماران یک انتخاب نیست، بلکه یک ضرورت مطلق است. سیگار عامل اصلی تخریب رشته‌های الاستین (Elastin – پروتئین مسئول کشسانی رگ) در دیواره آئورت است. ادامه مصرف دخانیات باعث می‌شود آنوریسم‌های جدیدی در بخش‌های دیگر آئورت شکل بگیرد یا محل جراحی قبلی دچار سستی شود. ریه‌های سالم و خون پر از اکسیژن، بهترین تضمین برای موفقیت طولانی‌مدت پیوند آئورت هستند.

🏗️ تکنولوژی‌های جدید جراحی شامل استنت‌های “دریچه‌دار” یا “سوراخ‌دار” (Fenestrated Stents) است. این دستگاه‌های سفارشی برای بیمارانی ساخته می‌شوند که آنوریسم آن‌ها دقیقاً در محل جدا شدن رگ‌های کلیه قرار دارد. این استنت‌های مهندسی‌شده سوراخ‌های دقیقی دارند که اجازه می‌دهند خون به کلیه‌ها و کبد برسد در حالی که خودِ آئورت تحت پوشش محافظتی قرار گرفته است؛ روشی که مرزهای جراحی عروق را جابه‌جا کرده است.

🏃 بازگشت به فعالیت بدنی بعد از جراحی باید تدریجی باشد. در حالی که پیاده‌روی روزانه برای گردش خون عالی است، اما بلند کردن اجسام سنگین (مانند وزنه‌برداری یا جابه‌جایی مبلمان) تا ماه‌ها ممنوع است، زیرا فشار ناگهانی شکمی می‌تواند به محل جراحی فشار بیاورد. توانبخشی عروقی به بیمار کمک می‌کند تا بدون ترس از آسیب به رگ جدید، قدرت بدنی خود را بازیابی کرده و به زندگی فعال بازگردد.

✨ جراحی آنوریسم آئورت یکی از پیچیده‌ترین دستاوردهای جراحی مدرن است که یک بمب ساعتی را در بدن بیمار خنثی می‌کند. با پیشرفت روش‌های کم‌تهاجمی، امروزه حتی بیماران بسیار مسن نیز می‌توانند با موفقیت درمان شوند. آگاهی از این بیماری و تشخیص زودهنگام، کلید اصلی برای تبدیل یک فاجعه احتمالی به یک درمان موفق و آرامش‌بخش برای بیمار و خانواده اوست.