تاکیکاردی فوقبطنی چیست، چه علائمی دارد و چگونه درمان میشود
تاکیکاردی فوقبطنی
💓 تاکیکاردی فوقبطنی (Supraventricular Tachycardia) که به اختصار SVT نامیده میشود، به دستهای از اختلالات ریتم قلب گفته میشود که باعث تپش قلب بسیار سریع و ناگهانی میشوند. در این وضعیت، ضربان قلب که در حالت عادی بین ۶۰ تا ۱۰۰ بار در دقیقه است، به ناگاه به ۱۵۰ تا ۲۵۰ ضربان در دقیقه میرسد. واژه “فوقبطنی” به این معناست که منشأ این سیگنالهای الکتریکی غیرطبیعی، در جایی بالای بطنها (یعنی در دهلیزها یا گره پیشآهنگ) قرار دارد.
⚡ این اختلال معمولاً به دلیل وجود یک مسیر الکتریکی اضافی یا یک “اتصال کوتاه” در سیستم برقرسانی قلب رخ میدهد. در حالت عادی، پیامهای الکتریکی از یک مسیر مشخص عبور میکنند، اما در SVT، پیام در یک چرخه بسته گرفتار شده و مدام دور خود میچرخد (Re-entry). هر بار که این پیام دور میزند، یک ضربان جدید ایجاد میکند و باعث میشود قلب با سرعت سرسامآوری شروع به تپش کند.
🎢 شروع و پایان حملات SVT معمولاً بسیار ناگهانی است. فرد ممکن است در حال انجام کارهای روزمره باشد که ناگهان احساس کند قلبش با قدرت و سرعت زیاد به قفسه سینهاش میکوبد. این حملات ممکن است چند ثانیه یا چندین ساعت طول بکشد. احساس لرزش در گردن، سبکی سر، اضطراب شدید و گاهی تنگی نفس از علائم شایع هنگام وقوع این حملات هستند.
💧 افت فشار خون یکی از عوارض احتمالی در حملات طولانیمدت است. وقتی قلب با سرعت خیلی زیاد میتپد، فرصت کافی برای پر شدن از خون را پیدا نمیکند؛ بنابراین مقدار خونی که به مغز و سایر اندامها فرستاده میشود کاهش مییابد. این موضوع میتواند باعث احساس غش (Syncope – بیهوشی موقت) یا درد قفسه سینه شود، بهویژه در افرادی که از قبل مشکلات قلبی دیگری نیز دارند.
🔍 تشخیص قطعی این بیماری با استفاده از نوار قلب (ECG) در حین حمله انجام میشود. در نوار قلب، پزشک مشاهده میکند که ضربانها بسیار نزدیک به هم هستند اما معمولاً نظم خود را حفظ کردهاند. اگر در زمان مراجعه بیمار حمله تمام شده باشد، پزشک ممکن است از “هولتر مانیتورینگ” (Holter Monitor – دستگاه ضبط ضربان قلب به مدت ۲۴ تا ۴۸ ساعت) استفاده کند تا ریتم قلب را در طول فعالیتهای روزانه ثبت نماید.
🧊 یکی از روشهای جالب برای متوقف کردن حملات در خانه، “مانورهای واگ” (Vagal Maneuvers) است. این حرکات باعث تحریک عصب واگ میشوند که وظیفه دارد ضربان قلب را کند کند. حبس کردن نفس و فشار آوردن (مثل حالت اجابت مزاج)، فرو بردن صورت در آب بسیار سرد، یا سرفه کردن شدید میتواند در برخی موارد به طور ناگهانی به حمله پایان داده و ریتم قلب را به حالت نرمال بازگرداند.
💊 در محیط بیمارستان، اگر مانورهای واگ موثر نباشند، از داروهای وریدی استفاده میشود. داروی “آدنوزین” (Adenosine) استاندارد طلایی برای متوقف کردن SVT است. این دارو برای چند ثانیه سیستم الکتریکی قلب را کاملاً متوقف میکند تا قلب فرصت پیدا کند دوباره با ریتم صحیح شروع به کار کند. تجربه تزریق این دارو ممکن است برای لحظاتی حس عجیبی در قفسه سینه ایجاد کند اما تأثیر آن بسیار سریع و نجاتبخش است.
🛡️ برای درمان قطعی و دائمی، روشی به نام “ابلیشن” (Catheter Ablation – سوزاندن کانون آریتمی) انجام میشود. در این روش، پزشک با عبور دادن لولههای ظریفی از رگهای پا به داخل قلب، محل دقیق اتصال کوتاه الکتریکی را پیدا میکند و با استفاده از امواج رادیویی یا سرما، آن نقطه کوچک را از بین میبرد. این روش نرخ موفقیت بسیار بالایی (بیش از ۹۵ درصد) دارد و بیمار را از مصرف مادامالعمر دارو بینیاز میکند.
☕ برخی عوامل محیطی میتوانند ماشه (Trigger) شروع این حملات باشند. مصرف بیش از حد کافئین، استرس شدید روحی، کمخوابی، سیگار کشیدن و مصرف برخی داروهای ضد احتقان یا مکملهای لاغری میتوانند قلب را تحریکپذیر کنند. شناسایی و دوری از این محرکها اولین قدم در مدیریت حملات خفیف و پراکنده است.
🩺 داروهای خوراکی مانند مسدودکنندههای بتا (Beta-blockers) یا کلسیم-بلاکرها نیز برای کنترل این بیماری تجویز میشوند. این داروها با کند کردن سرعت انتقال پیامهای الکتریکی در قلب، از بروز حملات جلوگیری کرده یا شدت تپش را در صورت وقوع حمله کاهش میدهند. این گزینه معمولاً برای افرادی که تمایل به انجام ابلیشن ندارند یا حملات آنها بسیار نادر است، انتخاب میشود.
💓 تاکیکاردی فوقبطنی در اکثر موارد خطر مرگ فوری ندارد و در یک قلب از نظر ساختاری سالم، به خوبی تحمل میشود. با این حال، تکرار مداوم این حملات در درازمدت میتواند باعث تضعیف عضله قلب شود. همچنین، اضطراب ناشی از انتظار برای شروع ناگهانی یک حمله، کیفیت زندگی بیمار را به شدت تحت تأثیر قرار میدهد؛ بنابراین درمان آن اهمیت زیادی دارد.
🤰 این بیماری در دوران بارداری نیز ممکن است به دلیل تغییرات هورمونی و افزایش حجم خون ظاهر شود یا شدت یابد. مدیریت SVT در زنان باردار حساسیت بالایی دارد زیرا انتخاب داروها باید به گونهای باشد که به جنین آسیبی نرسد. در بسیاری از موارد، پزشکان ترجیح میدهند با روشهای غیردارویی حملات را کنترل کنند یا در صورت ضرورت، از داروهای ایمن استفاده نمایند.
🔬 مطالعات الکتروفیزیولوژی (EPS) پیشرفتهترین راه برای مطالعه دقیق سیستم برقرسانی قلب است. در این تست، پزشک عملاً به سیستم برق قلب نفوذ کرده و سعی میکند با تحریکات الکتریکی، آریتمی را عمداً ایجاد کند تا نقشه دقیق آن را ترسیم نماید. این کار به جراح اجازه میدهد تا با دقت میلیمتری، محل اختلال را شناسایی کرده و آن را درمان کند.
🩹 پس از درمان موفقیتآمیز (بهویژه با ابلیشن)، اکثر بیماران میتوانند به زندگی کاملاً عادی و حتی ورزشهای سنگین بازگردند. SVT برخلاف برخی دیگر از بیماریهای قلبی، یک مشکل “مکانیکی-الکتریکی” قابل حل است و با تشخیص درست و اقدام به موقع، بیمار میتواند برای همیشه از شر تپشهای ناگهانی و ترس ناشی از آن خلاص شود.
✨ آگاهی از نحوه برخورد با تپش قلب ناگهانی و شناخت مانورهای ساده میتواند مرز بین یک ترس بزرگ و مدیریت صحیح یک حمله باشد. اگرچه SVT ترسناک به نظر میرسد، اما یکی از درمانپذیرترین اختلالات قلبی است که علم پزشکی نوین با استفاده از ابلیشن، آن را به یک خاطره دور تبدیل کرده است.
