اتساع بطن راست چیست، چه علائمی دارد و چگونه تشخیص داده میشود
اتساع بطن راست
اصطلاح اتساع بطن راست (Right Ventricular Dilation) به معنای بزرگ شدن و کشیدگی غیرطبیعی دیوارههای بطن راست قلب است. برخلاف بطن چپ که دیوارهای ضخیم و پرقدرت دارد، بطن راست دیوارهای نازک و منعطف دارد که به شدت در برابر افزایش حجم یا فشار آسیبپذیر است.
اتساع بطن راست زمانی رخ میدهد که حجم خون ورودی به این حفره بیش از ظرفیت آن باشد یا مقاومتی در مسیر خروج خون وجود داشته باشد که منجر به باقی ماندن خون در بطن شود. در این حالت، تارهای عضلانی بطن راست برای جا دادن این حجم اضافی کشیده میشوند. اگرچه این کشش در ابتدا یک سازوکار جبرانی است، اما در درازمدت باعث ضعیف شدن عضله و نارسایی قلبی میشود.
از نظر کالبدشناسی، بطن راست در حالت عادی شکلی هلالی دارد و حجم آن کمتر از بطن چپ به نظر میرسد. در تصویربرداریهای قلبی، اولین نشانه اتساع این است که بطن راست از نظر اندازه با بطن چپ برابر شده یا حتی از آن بزرگتر میشود. در موارد شدید، بطن راست نوک قلب (Apex) را نیز اشغال میکند؛ در حالی که در حالت نرمال، نوک قلب منحصراً توسط بطن چپ ساخته میشود.
علل اتساع بطن راست به دو دسته کلی “اضافه بار فشاری” و “اضافه بار حجمی” تقسیم میشوند. اضافه بار فشاری زمانی رخ میدهد که مانعی مانند تنگی دریچه ریوی یا فشار خون ریوی وجود داشته باشد. در مقابل، اضافه بار حجمی ناشی از بازگشت خون به بطن است، مانند زمانی که دریچه سهلتی (تریکوسپید) دچار نارسایی شده و خون را به عقب میفرستد.
بیماریهای مادرزادی قلب مانند سوراخ بین دهلیزی (ASD) یکی از دلایل اصلی اتساع مزمن بطن راست هستند. در این بیماری، خون از سمت چپ قلب (پرفشار) به سمت راست (کمفشار) نشت میکند. این حجم اضافی خون مدام وارد بطن راست شده و باعث میشود این بطن به مرور زمان به طرز چشمگیری گشاد شود تا بتواند این بار اضافی را تحمل کند.
یکی دیگر از دلایل مهم، نارسایی مزمن بطن چپ است. وقتی سمت چپ قلب ضعیف میشود، خون در ریهها پس میزند. این تجمع خون باعث افزایش فشار در عروق ریه شده و در نهایت بطن راست مجبور میشود در برابر این فشار بالا کار کند. این فشار مداوم منجر به خستگی عضله بطن راست و اتساع آن میگردد که به آن “نارسایی قلبی دو بطنی” میگویند.
در موارد حاد، آمبولی ریه (لخته خون در ریه) میتواند باعث اتساع ناگهانی و شدید بطن راست شود. از آنجا که لخته مسیر خون را مسدود کرده است، بطن راست ناگهان با سدی بزرگ روبرو میشود و چون نمیتواند خون را تخلیه کند، دیوارههای آن به سرعت کشیده میشوند. این وضعیت یک فوریت پزشکی است که میتواند منجر به شوک قلبی شود.
پدیده تعامل بطنی (Ventricular Interdependence) در اتساع بطن راست بسیار حائز اهمیت است. از آنجا که دو بطن در یک کیسه مشترک (پریکارد) قرار دارند و دیواره بینبطنی میان آنها مشترک است، بزرگ شدن بطن راست باعث میشود دیواره میانی به سمت بطن چپ فشار داده شود. این اتفاق باعث میشود بطن چپ فضای کافی برای پر شدن نداشته باشد و برونده قلبی کل بدن کاهش یابد.
تشخیص اتساع بطن راست عمدتاً با اکوکاردیوگرافی انجام میشود. پزشک با اندازهگیری قطر بطن در نماهای مختلف، شدت اتساع را به صورت خفیف، متوسط یا شدید گزارش میکند. اگر نسبت اندازه بطن راست به بطن چپ (RV/LV ratio) بیشتر از ۰.۹ یا ۱ باشد، نشاندهنده اتساع غیرطبیعی است که نیاز به بررسی علت زمینهای دارد.
اتساع بطن راست منجر به بروز عارضهای به نام نارسایی عملکردی دریچه سهلتی میشود. با گشاد شدن بطن، حلقه نگهدارنده دریچه سهلتی نیز کشیده میشود و لتههای دریچه دیگر به هم نمیرسند. این موضوع باعث میشود خون در زمان انقباض به سمت دهلیز راست نشت کند که خود باعث بزرگتر شدن دهلیز و وخیمتر شدن وضعیت اتساع میشود.
بیماری ARVC (کاردیومیوپاتی آریتموژنیک بطن راست) یک بیماری ارثی است که در آن عضله بطن راست با بافت چربی جایگزین شده و منجر به اتساع و ایجاد تپشهای قلب خطرناک میشود. در این بیماران، اتساع ممکن است به صورت موضعی (فقط در بخشهایی از بطن) رخ دهد که تشخیص آن نیازمند دقت بالای تصویربرداری است.
علائم بالینی اتساع بطن راست اغلب به صورت ورم مچ پاها، برجسته شدن رگهای گردن و بزرگ شدن کبد ظاهر میشود. وقتی بطن راست گشاد و ضعیف میشود، نمیتواند خون سیاهرگی را به خوبی دریافت کند، بنابراین خون در سیاهرگهای بدن تجمع یافته و باعث خروج مایع به بافتها و ایجاد ادم (ورم) میگردد.
در ورزشکاران استقامتی (مانند دوندگان ماراتن یا دوچرخهسواران)، نوعی اتساع فیزیولوژیک و مثبت در بطن راست دیده میشود. این بزرگ شدن ناشی از تطابق قلب با حجم بالای فعالیت است و برخلاف اتساع ناشی از بیماری، با عملکرد انقباضی بسیار عالی همراه است. تشخیص تفریقی بین “قلب ورزشکار” و بیماریهای قلبی در این موارد بسیار حیاتی است.
تصویربرداری با MRI قلب استاندارد طلایی برای تعیین دقیق حجم بطن راست است. از آنجا که بطن راست شکل نامنظمی دارد، MRI با بازسازی سهبعدی میتواند دقیقترین عدد را برای حجم پایان دیاستولی (EDV) ارائه دهد. این عدد به پزشک کمک میکند تا بفهمد آیا روند اتساع با درمانهای دارویی متوقف شده است یا خیر.
درمان اتساع بطن راست بر رفع علت زمینهای استوار است. اگر علت فشار خون ریوی باشد، داروهای گشادکننده عروق ریه تجویز میشوند. اگر علت نارسایی دریچه یا سوراخ قلبی باشد، ممکن است نیاز به جراحی یا مداخلات تهاجمی برای بستن سوراخ یا اصلاح دریچه باشد تا بار اضافی از روی بطن راست برداشته شود.
در نهایت، اتساع بطن راست زنگ خطری است که نشان میدهد سیستم کمفشار قلب تحت استرس غیرمتعارف قرار گرفته است. شناسایی بهموقع این وضعیت و درمان علت اصلی آن میتواند از تبدیل شدن یک کشیدگی ساده به نارسایی کامل و غیرقابل برگشت قلبی جلوگیری کرده و کیفیت زندگی بیمار را بهبود بخشد.
