اتروتومی چیست، چگونه انجام می‌شود و چه کاربردی دارد

🧪 اتروتومی (Atherectomy) یک روش فوق‌تخصصی در مداخلات قلبی و عروقی است که برای مقابله با پلاک‌های بسیار سخت و کلسیمی طراحی شده است. برخلاف آنژیوپلاستی معمولی که پلاک‌ها را به دیواره رگ می‌فشارد، در این روش بخشی از پلاک عملاً تراشیده، بریده یا تبخیر می‌شود. این تکنیک زمانی به کار می‌رود که رسوبات داخل رگ به قدری سفت شده‌اند که بالون‌های استاندارد توانایی باز کردن مسیر را ندارند و یا استفاده از فشار زیاد بالون ممکن است به پارگی رگ منجر شود.

🧱 اساس کار اتروتومی بر حذف فیزیکی موانع جریان خون استوار است. در بسیاری از بیماران، به‌ویژه افراد مبتلا به دیابت یا نارسایی کلیوی، رسوب کلسیم در دیواره عروق باعث می‌شود رگ‌ها مانند لوله‌های گچی سفت شوند. در چنین شرایطی، جراح قلب یا متخصص اینترونشن (Interventionalist) با استفاده از تجهیزات خاص، لایه‌های سخت را برمی‌دارد تا انعطاف‌پذیری رگ بازیابی شود و راه برای مراحل بعدی درمان هموار گردد.

🌪️ یکی از رایج‌ترین انواع این روش، اتروتومی چرخشی (Rotational Atherectomy) یا روتابلیشن است. در این متد، از یک مته بسیار کوچک با روکش الماس استفاده می‌شود که با سرعتی نزدیک به ۱۵۰ هزار دور در دقیقه می‌چرخد. این مته به گونه‌ای طراحی شده که فقط بافت‌های سخت و شکننده را پودر می‌کند و به بافت‌های نرم و منعطف دیواره رگ آسیبی نمی‌رساند؛ درست مانند مته‌ای که فقط سنگ را سوراخ می‌کند اما روی یک قطعه لاستیک لغزیده و آن را نمی‌برد.

💎 ذرات ایجاد شده در اثر تراشیدن پلاک با مته الماسه به قدری ریز هستند که قطر آن‌ها کمتر از گلبول‌های قرمز خون است. این ذرات میکروسکوپی در جریان خون رها شده و توسط سیستم دفاعی بدن (طحال و کبد) فیلتر و دفع می‌شوند. برای جلوگیری از تجمع این ذرات در مویرگ‌های انتهایی قلب، پزشک از محلول‌های شستشوی خاص و داروهای گشادکننده عروق در حین عمل استفاده می‌کند تا جریان خون در تمامی مراحل پایدار بماند.

🌀 نوع دیگری از این فناوری، اتروتومی مداری (Orbital Atherectomy) نام دارد. در این روش، مته به صورت دایره‌ای و خارج از مرکز درون رگ می‌چرخد. برتری این روش در این است که اجازه می‌دهد خون در حین تراشیدن پلاک همچنان از کنار دستگاه عبور کند و به عضله قلب برسد. همچنین، با تغییر سرعت چرخش، پزشک می‌تواند میزان لایه‌برداری را کنترل کند که این امر دقت عمل را در رگ‌هایی با قطرهای مختلف افزایش می‌دهد.

✂️ اتروتومی جهت‌دار (Directional Atherectomy) رویکرد متفاوتی دارد و بیشتر در عروق بزرگ‌تر مانند عروق پا کاربرد دارد. در این روش، کاتتر دارای یک پنجره کوچک و یک تیغه تیز است. پزشک پنجره را رو به پلاک قرار داده و تیغه را حرکت می‌دهد تا تکه‌های پلاک بریده شده و در محفظه مخصوص دستگاه جمع‌آوری شوند. در پایان، این تکه‌ها همراه با دستگاه از بدن خارج می‌شوند که این کار ریسک واکنش‌های التهابی بدن به ذرات باقی‌مانده را کاهش می‌دهد.

⚡ اتروتومی لیزری (Laser Atherectomy) از انرژی نور برای از بین بردن موانع استفاده می‌کند. پرتوهای متمرکز لیزر با برخورد به پلاک، پیوندهای مولکولی آن را شکسته و رسوبات را به گاز و ذرات بسیار ریز تبدیل می‌کنند. این روش به‌ویژه در مواردی که استنت‌های قدیمی دچار گرفتگی مجدد شده‌اند یا زمانی که لخته‌های خون بسیار متراکم در رگ وجود دارد، کارایی بسیار بالایی دارد و می‌تواند مسیرهای کاملاً بسته را باز کند.

🔍 تشخیص اینکه کدام بیمار به اتروتومی نیاز دارد، معمولاً حین آنژیوگرافی و با استفاده از تصاویر دقیق اشعه ایکس مشخص می‌شود. اگر پزشک مشاهده کند که پلاک دارای سایه‌های سفید و متراکم (نشان‌دهنده کلسیم) است یا بالون در محل تنگی به درستی باز نمی‌شود، تصمیم به استفاده از دستگاه‌های تراش‌دهنده می‌گیرد. عدم استفاده از اتروتومی در این بیماران می‌تواند منجر به باز نشدن کامل استنت و شکست درمان در کوتاه‌مدت شود.

🔬 سونوگرافی داخل عروقی (IVUS) یا تصویربرداری نوری (OCT) ابزارهای کمکی حیاتی در حین اتروتومی هستند. این دستگاه‌های کوچک که به داخل رگ فرستاده می‌شوند، ضخامت و زاویه رسوب کلسیم را به دقت نشان می‌دهند. با این اطلاعات، پزشک متوجه می‌شود که دقیقاً چه مقدار از پلاک باید تراشیده شود تا رگ آماده پذیرش استنت گردد؛ این کار ضریب خطای انسانی را به حداقل می‌رساند.

🩹 ایمنی در این روش حرف اول را می‌زند. اگرچه اتروتومی یک روش تهاجمی‌تر از آنژیوپلاستی ساده است، اما با تکنیک‌های نوین، ریسک سوراخ شدن رگ (Perforation) بسیار کاهش یافته است. جراح با انتخاب دقیق اندازه مته و کنترل زمان‌های کوتاه تراش دادن (معمولاً کمتر از ۱۵ ثانیه در هر نوبت)، اجازه می‌دهد رگ خنک شده و دچار آسیب‌های حرارتی ناشی از اصطکاک نشود.

💊 مراقبت‌های دارویی پس از اتروتومی بسیار سنگین و جدی هستند. از آنجایی که سطح داخلی رگ پس از تراشیدن کمی زبر می‌شود، تمایل خون به لخته شدن در آن نقطه افزایش می‌یابد. بنابراین، مصرف همزمان دو داروی ضد پلاکت (Dual Antiplatelet Therapy) برای چندین ماه الزامی است. این داروها محیط را لغزنده نگه می‌دارند تا لایه محافظ طبیعی رگ فرصت پیدا کند دوباره روی سطح تراشیده شده را بپوشاند.

🏥 مراحل انجام این عمل در واحد کاتتراسیون قلب (Cath Lab) صورت می‌گیرد. بیمار معمولاً هوشیار است و تنها محل ورود کاتتر در مچ دست یا کشاله ران بی‌حس می‌شود. کل فرآیند ممکن است بین یک تا دو ساعت طول بکشد. به دلیل پیچیدگی ابزارها، این جراحی به هماهنگی بالایی بین پزشک، پرستار و تکنسین دستگاه نیاز دارد تا فشار خون و ضربان قلب در حین کار مته کاملاً پایدار بماند.

📉 یکی از عوارض احتمالی اما نادر، پدیده “عدم بازگشت جریان” (No-reflow) است. این اتفاق زمانی رخ می‌دهد که ذرات ریز پلاک باعث انسداد موقت مویرگ‌های بسیار ریز قلب شوند. در چنین حالتی، ضربان قلب ممکن است نامنظم شود یا بیمار درد سینه حس کند. پزشک با تزریق داروهای تخصصی به داخل رگ، این مویرگ‌ها را باز کرده و جریان خون را مجدداً برقرار می‌کند تا آسیب دائمی به قلب وارد نشود.

🩺 اتروتومی راه را برای “استنت‌گذاری بهینه” فراهم می‌کند. هدف نهایی این است که استنت فلزی به طور کامل به دیواره رگ بچسبد. اگر کلسیم تراشیده نشود، استنت مانند یک لوله بیضی‌شکل یا نیمه‌باز باقی می‌ماند که این موضوع جریان خون را متلاطم کرده و احتمال گرفتگی مجدد رگ (Restenosis) را در آینده به شدت افزایش می‌دهد. در واقع اتروتومی زیرسازی لازم برای یک درمان ماندگار است.

🏗️ پایش فشار خون و ضربان قلب در حین اتروتومی بسیار حساس‌تر از آنژیوپلاستی معمولی است. چرخش مته می‌تواند باعث تحریک اعصاب قلب و کند شدن موقت ضربان شود. در برخی موارد، پزشک از قبل یک سیم موقت ضربان‌ساز (Temporary Pacemaker) قرار می‌دهد تا در صورت افت شدید ضربان قلب حین کار مته، دستگاه باتری به طور خودکار ضربان را حفظ کند و امنیت بیمار تضمین شود.

🧪 پیشرفت‌های اخیر در مهندسی پزشکی منجر به ساخت مته‌هایی با قابلیت جذب ذرات (Aspiration) شده است. این دستگاه‌ها همزمان با تراشیدن پلاک، ذرات را مانند یک جاروبرقی کوچک به داخل خود می‌کشند. این نوآوری گام بزرگی در جهت کاهش عوارض جانبی و افزایش ضریب ایمنی در بیماران با رگ‌های بسیار ظریف و حساس محسوب می‌شود.

🍏 تغییر سبک زندگی پس از این جراحی سنگین، اهمیت دوچندان پیدا می‌کند. اتروتومی یک “نظافت صنعتی” در داخل رگ‌های شماست، اما اگر عوامل اصلی ایجاد پلاک (مانند چربی خون بالا و سیگار) حذف نشوند، فرآیند رسوب کلسیم به سرعت در نقاط دیگر یا حتی همان نقطه قبلی شروع می‌شود. رژیم غذایی مدیترانه‌ای و ورزش‌های هوازی سبک، بهترین دوستان قلب پس از این مداخله هستند.

🏃 توانبخشی قلبی (Cardiac Rehabilitation) برای بیمارانی که تحت اتروتومی قرار گرفته‌اند، بسیار توصیه می‌شود. این برنامه‌ها به بیمار کمک می‌کنند تا با اعتماد به نفس بیشتری فعالیت‌های بدنی خود را شروع کنند و یاد بگیرند که چگونه علائم هشدار دهنده را شناسایی کنند. همچنین، حمایت‌های روانی در این دوره‌ها به کاهش اضطراب ناشی از جراحی و ترس از گرفتگی مجدد رگ‌ها کمک شایانی می‌کند.

✨ در نهایت، اتروتومی نشان‌دهنده قدرت مهندسی در خدمت پزشکی است. این روش به بیمارانی که قبلاً هیچ گزینه‌ای جز جراحی سخت قلب باز نداشتند یا درمان آن‌ها غیرممکن تلقی می‌شد، شانس دوباره‌ای برای داشتن قلبی سالم و پرانرژی می‌دهد. با استفاده از این تکنولوژی، پیچیده‌ترین گرفتگی‌ها نیز قابل بازگشایی هستند و کیفیت زندگی بیماران به طرز چشمگیری ارتقا می‌یابد.

🌟 آگاهی از این روش‌های پیشرفته به بیماران کمک می‌کند تا با آرامش بیشتری فرآیند درمان خود را بپذیرند. اگرچه نام اتروتومی و مته زدن در قلب ممکن است کمی ترسناک به نظر برسد، اما در دستان یک متخصص ماهر، این یکی از ایمن‌ترین و موثرترین راه‌ها برای نجات رگ‌هایی است که سال‌ها تحت فشار رسوبات سخت بوده‌اند و اکنون به تنفسی دوباره نیاز دارند.