پیس‌میکر اپیکاردیال (Epicardial Pacemaker Placement) چیست و چگونه نصب می‌شود

✨ پیس‌میکر اپیکاردیال (Epicardial Pacemaker) یا ضربان‌ساز روی قلبی، نوعی دستگاه تنظیم‌کننده ریتم قلب است که در آن سیم‌های دستگاه (Leads) مستقیماً به دیواره خارجی عضله قلب متصل می‌شوند. برخلاف روش‌های متداول که سیم از طریق رگ‌ها به داخل حفرات قلب می‌رود، در این متد سطح بیرونی قلب برای تحریک الکتریکی انتخاب می‌شود. این روش معمولاً در جراحی‌های قلب باز یا زمانی که ساختار رگ‌های بیمار اجازه عبور سیم را نمی‌دهد، به عنوان یک راهکار نجات‌بخش برای کنترل ضربان قلب استفاده می‌گردد.

🏗️ ضرورت استفاده از این نوع پیس‌میکر اغلب در نوزادان و کودکان مبتلا به بیماری‌های مادرزادی قلبی دیده می‌شود، زیرا رگ‌های آن‌ها برای عبور سیم‌های استاندارد بسیار کوچک است. همچنین در بزرگسالانی که دچار عفونت‌های مکرر عروقی شده‌اند یا دریچه‌های مصنوعی قلب دارند که مانع عبور سیم می‌شود، روش اپیکاردیال بهترین گزینه است. این دستگاه با ارسال پالس‌های الکتریکی مستقیم به دیواره بطن یا دهلیز، از کند شدن خطرناک ضربان قلب جلوگیری کرده و هماهنگی تپش را تضمین می‌کند.

🩺 ساختار این سیستم شامل یک ژنراتور (باتری) و سیم‌های مخصوصی است که انتهای آن‌ها به شکل پیچ یا قلاب طراحی شده تا در عضله قلب ثابت شوند. جراح سیم‌ها را در نقاط استراتژیک روی سطح قلب قرار می‌دهد تا بهترین پاسخ الکتریکی دریافت شود. ژنراتور دستگاه نیز معمولاً در یک محفظه زیرپوستی در ناحیه شکم قرار داده می‌شود تا از سیم‌ها محافظت شده و بیمار کمترین محدودیت حرکتی را حس کند؛ این محل قرارگیری تفاوت اصلی آن با پیس‌میکرهای زیر استخوان ترقوه است.

💉 فرآیند کاشت معمولاً به دو روش جراحی باز یا “ویدئو-توراکوسکوپی” (Video-Thoracoscopy) انجام می‌شود. در روش نوین و کم‌تهاجمی، جراح از طریق برش‌های بسیار کوچک بین دنده‌ها و با کمک دوربین‌های ظریف، سیم‌ها را به سطح قلب می‌رساند. این دقت تکنولوژیک باعث می‌شود که نیازی به باز کردن کامل قفسه سینه نباشد و بیمار با درد کمتر و سرعت بهبودی بالاتری درمان شود. در تمام مراحل، کیفیت هدایت الکتریکی سیم‌ها به صورت لحظه‌ای چک می‌شود.

🌪️ یکی از ویژگی‌های مهم پیس‌میکر اپیکاردیال، پایداری فوق‌العاده سیم‌های آن است. چون این سیم‌ها در حفرات پرفشار قلب نیستند و تحت تأثیر جریان مستقیم خون و تلاطم‌های دریچه‌ای قرار ندارند، احتمال جابه‌جایی یا آسیب به بافت‌های داخلی قلب بسیار کمتر است. همچنین در بیمارانی که تحت جراحی قلب باز قرار می‌گیرند، جراح می‌تواند به راحتی این سیم‌ها را قبل از بستن سینه نصب کند تا بیمار پس از عمل از حمایت الکتریکی کامل برخوردار باشد.

🌊 ایمنی این روش در پیشگیری از عوارض رگی نهفته است. در روش‌های درون‌رگی، خطر انسداد سیاهرگ‌های اصلی یا آسیب به دریچه تریکاسپید وجود دارد، اما در روش اپیکاردیال این خطرات به طور کامل حذف می‌شوند. این ویژگی برای بیماران جوانی که قرار است دهه‌ها با پیس‌میکر زندگی کنند، بسیار مهم است زیرا سلامت رگ‌های اصلی آن‌ها برای آینده حفظ می‌شود. پیس‌میکرهای اپیکاردیال مدرن با طول عمر بالای باتری، نیاز به جراحی‌های مجدد را نیز به حداقل رسانده‌اند.

🛡️ دوران نقاهت پس از کاشت بسته به روش جراحی (باز یا کم‌تهاجمی) متفاوت است. در روش‌های نوین، بیمار معمولاً ظرف ۲ تا ۳ روز از بیمارستان مرخص می‌شود. از آنجایی که ژنراتور در شکم قرار دارد، پانسمان‌های این ناحیه باید برای مدتی تمیز نگه داشته شوند. بهبودی سریع جای زخم‌ها و بازگشت به فعالیت‌های عادی از مزایای این روش است؛ البته پزشک توصیه می‌کند تا چند هفته از فعالیت‌های فیزیکی شدید که باعث کشش ناحیه شکم می‌شود، خودداری شود.

🏥 پایش دستگاه اپیکاردیال مشابه سایر پیس‌میکرها از طریق دستگاه‌های برنامه‌ریز (Programmer) انجام می‌شود. پزشک با قرار دادن یک سنسور روی پوستِ محل باتری، تمام اطلاعات مربوط به ضربان قلب و وضعیت سیم‌ها را بازخوانی کرده و در صورت نیاز، تنظیمات دستگاه را برای بهینه‌سازی مصرف باتری تغییر می‌دهد. این بررسی‌های دوره‌ای که معمولاً هر ۶ ماه یک‌بار انجام می‌شود، ضامن عملکرد دقیق دستگاه در درازمدت و امنیت جانی بیمار است.

🔬 مراقبت‌های پس از عمل شامل پرهیز از قرار گرفتن در معرض میدان‌های مغناطیسی قوی و دستگاه‌های جوشکاری صنعتی است، هرچند پیس‌میکرهای امروزی در برابر اکثر لوازم خانگی مقاوم هستند. اکثر این دستگاه‌ها با “ام‌آر‌آی” (MRI) سازگاری دارند، اما بیمار همیشه باید کارت شناسایی دستگاه خود را همراه داشته باشد. این کارت اطلاعات دقیقی از نوع سیم‌های اپیکاردیال در اختیار تیم‌های پزشکی در مواقع اورژانسی قرار می‌دهد تا بهترین تصمیم‌گیری انجام شود.

🩹 در نهایت، پیس‌میکر اپیکاردیال یک راهکار هوشمندانه برای قلب‌هایی است که از مسیرهای معمول قابل دسترسی نیستند. این تکنولوژی با دور زدن محدودیت‌های عروقی، تپش منظم را مستقیماً به عضله قلب هدیه می‌دهد. برای نوزادان و بیمارانی با شرایط خاص، این دستگاه نه تنها یک ابزار پزشکی، بلکه پلی است به سوی یک زندگی طبیعی و فعال که در آن تپش‌های قلب با نظمی دقیق و بدون وقفه، آهنگ حیات را می‌نوازند.