عملکرد بطن راست چیست، چگونه اندازه‌گیری می‌شود و چه معنایی دارد

عملکرد بطن راست یکی از مهم‌ترین جنبه‌های فیزیولوژی قلب است، زیرا بطن راست مسئول پمپ‌کردن خون به ریه‌ها و تبادل گازهاست. برخلاف بطن چپ که با فشار بالا کار می‌کند، بطن راست یک پمپ کم‌فشار اما بسیار حساس به تغییرات بار و مقاومت عروقی است. سلامت بطن راست نقش تعیین‌کننده‌ای در بقا و کیفیت زندگی بیماران قلبی و ریوی دارد.

بطن راست ساختاری نازک‌تر و انعطاف‌پذیرتر از بطن چپ دارد. این ویژگی به آن اجازه می‌دهد حجم‌های زیاد خون را بدون افزایش شدید فشار جابه‌جا کند. همین ساختار باعث می‌شود بطن راست در برابر افزایش ناگهانی فشار شریان ریوی آسیب‌پذیر باشد.

عملکرد بطن راست به سه مؤلفه اصلی وابسته است: انقباض طولی، انقباض شعاعی و حرکت دیواره آزاد. برخلاف بطن چپ که بیشتر به انقباض شعاعی وابسته است، بطن راست عمدتاً با حرکت طولی و کشیده‌شدن حلقه تریکاسپید به سمت پایه قلب کار می‌کند.

اندازه‌گیری عملکرد بطن راست با اکوکاردیوگرافی انجام می‌شود. شاخص‌هایی مانند TAPSE، S’ در داپلر بافتی، FAC و استرین طولی بطن راست ابزارهای اصلی برای ارزیابی دقیق عملکرد سیستولیک هستند. هرکدام از این شاخص‌ها بخشی از عملکرد بطن راست را نشان می‌دهند.

TAPSE یکی از ساده‌ترین و مهم‌ترین شاخص‌هاست. این پارامتر میزان جابه‌جایی حلقه تریکاسپید در زمان سیستول را اندازه‌گیری می‌کند. کاهش TAPSE معمولاً نشانه اختلال عملکرد سیستولیک بطن راست است و در بسیاری از بیماری‌ها دیده می‌شود.

استرین طولی بطن راست یک شاخص بسیار حساس است که تغییر شکل طولی دیواره آزاد را اندازه‌گیری می‌کند. این پارامتر می‌تواند اختلال عملکرد را بسیار زودتر از شاخص‌های سنتی آشکار کند، حتی زمانی که TAPSE هنوز طبیعی است.

بطن راست به‌شدت به بار فشاری وابسته است. افزایش فشار شریان ریوی، مانند آنچه در بیماری‌های ریوی یا آمبولی ریه رخ می‌دهد، می‌تواند به‌سرعت باعث نارسایی بطن راست شود. این وضعیت یک اورژانس بالینی است و نیاز به تشخیص سریع دارد.

در مقابل، بطن راست تحمل بیشتری نسبت به افزایش حجم دارد. در نارسایی دریچه تریکاسپید یا نقص‌های مادرزادی مانند ASD، بطن راست ممکن است برای مدت طولانی حجم‌های زیاد را بدون افت شدید عملکرد تحمل کند.

نارسایی بطن راست معمولاً با علائمی مانند ورم اندام‌ها، بزرگی کبد، آسیت و خستگی همراه است. این علائم ناشی از افزایش فشار و احتقان سیستم وریدی هستند و می‌توانند کیفیت زندگی بیمار را به‌شدت کاهش دهند.

عملکرد بطن راست نقش مهمی در بیماران مبتلا به نارسایی قلبی دارد. حتی اگر بطن چپ به‌خوبی کار کند، اختلال عملکرد بطن راست می‌تواند پیش‌آگهی بیمار را بدتر کند. به همین دلیل ارزیابی بطن راست در تمام بیماران قلبی ضروری است.

در بیماری‌های دریچه‌ای، به‌ویژه تنگی میترال و نارسایی میترال شدید، عملکرد بطن راست اهمیت ویژه‌ای دارد. افزایش فشار ریوی ناشی از این بیماری‌ها می‌تواند به‌تدریج بطن راست را دچار نارسایی کند.

در بیماران مبتلا به بیماری‌های ریوی مزمن مانند COPD، بطن راست ممکن است دچار هیپرتروفی و سپس نارسایی شود. این وضعیت به‌عنوان کورپولمونال شناخته می‌شود و یکی از علل شایع نارسایی بطن راست است.

در آمبولی ریه، افزایش ناگهانی مقاومت عروق ریوی باعث فشار شدید بر بطن راست می‌شود. این وضعیت می‌تواند به‌سرعت باعث افت فشار خون و شوک شود. ارزیابی سریع عملکرد بطن راست در این بیماران حیاتی است.

در بیماران مبتلا به نارسایی قلبی پیشرفته، عملکرد بطن راست یکی از عوامل تعیین‌کننده برای انتخاب درمان‌های پیشرفته مانند LVAD یا پیوند قلب است. بطن راست ضعیف می‌تواند مانع موفقیت این درمان‌ها شود.

در نهایت، عملکرد بطن راست یک شاخص کلیدی برای سلامت قلب و ریه است. ارزیابی دقیق آن با اکو، استرین و شاخص‌های همودینامیک می‌تواند به تشخیص زودهنگام بیماری‌ها، پیشگیری از عوارض و انتخاب بهترین درمان کمک کند.