دیسسینکرونی بطنها چیست، چگونه ارزیابی میشود و چه علائمی دارد
دیسسینکرونی بطنها
💓 دیسسینکرونی بطنها (Ventricular Dyssynchrony) به ناهماهنگی در زمانبندی انقباض دیوارههای مختلف قلب، بهویژه بین بطن راست و چپ، گفته میشود. در یک قلب سالم، بطنها به صورت کاملاً همزمان و یکپارچه منقبض میشوند تا خون را با بیشترین قدرت به بیرون پرتاب کنند؛ اما در حالت دیسسینکرونی، بخشی از عضله قلب زودتر و بخشی دیگر دیرتر منقبض میشود که این موضوع باعث اتلاف انرژی و کاهش شدید کارایی پمپ قلب میگردد.
🧱 علت اصلی این ناهماهنگی معمولاً اختلال در سیستم انتقال پیامهای الکتریکی قلب است. شایعترین عامل، بلوک شاخهای چپ (LBBB – اختلال در مسیر رسانایی سمت چپ قلب) است که باعث میشود پیام الکتریکی با تأخیر به بطن چپ برسد. وقتی بطن راست منقبض شده و دیواره بین دو بطن را به سمت چپ فشار میدهد، بطن چپ هنوز در حال استراحت است؛ این تداخل حرکتی باعث میشود قلب به جای پمپاژ موثر، حرکتی شبیه به “تکان خوردن گهوارهای” پیدا کند.
📉 اثر مستقیم دیسسینکرونی، کاهش کسر تخلیه (Ejection Fraction – درصد خونی که در هر ضربان از قلب خارج میشود) است. وقتی دیوارههای قلب با هم هماهنگ نباشند، بخشی از قدرت انقباضی صرف جابهجا کردن خون در داخل خودِ بطن میشود به جای آنکه آن را به سمت آئورت هدایت کند. این موضوع به مرور زمان باعث گشاد شدن قلب و تشدید علائم نارسایی قلبی مانند ورم پاها و خستگی مفرط میشود.
🌬️ تنگی نفس یکی از بارزترین شکایات بیمارانی است که دچار دیسسینکرونی بطنی هستند. به دلیل عدم تخلیه کامل خون از بطن چپ، فشار در داخل دهلیز چپ و سپس در رگهای ریه بالا میرود. بیمار ممکن است حتی در حالت استراحت یا با فعالیتهای بسیار سبک احساس خفگی کند، زیرا قلب هماهنگی لازم برای مدیریت حجم خون ورودی را ندارد و مایعات در بافت ریه تجمع مییابند.
🔍 تشخیص دقیق این ناهماهنگی با استفاده از اکوکاردیوگرافی پیشرفته و تکنیک “استرین” (Strain – بررسی میزان تغییر شکل عضله قلب) انجام میشود. در این روش، پزشک با دقت میلیثانیهای زمان انقباض هر نقطه از قلب را اندازهگیری میکند. همچنین نوار قلب (ECG) با نشان دادن پهن شدن موجهای الکتریکی (QRS complex)، اولین سرنخها را از وجود تأخیر در هدایت پیام و ناهماهنگی حرکتی به پزشک میدهد.
💓 نارسایی دریچه میترال (Mitral Regurgitation) اغلب با دیسسینکرونی همراه است. وقتی دیوارههای بطن چپ هماهنگ نباشند، پایههای نگهدارنده دریچه میترال نیز در زمان درستی منقبض نمیشوند و دریچه نمیتواند کاملاً بسته شود. این موضوع باعث نشت خون به عقب (داخل دهلیز) میشود که بار کاری قلب را دوچندان کرده و فرآیند تخریب بافت قلب را سرعت میبخشد.
🩹 درمان طلایی برای این بیماران، روشی به نام درمان همگامسازی قلب (CRT – Cardiac Resynchronization Therapy) است که به آن باتری سه حفرهای نیز میگویند. در این روش، جراح یک باتری مخصوص با سه سیم در نقاط مختلف قلب قرار میدهد. این دستگاه با ارسال پالسهای همزمان به بطن راست و چپ، ناهماهنگی الکتریکی را جبران کرده و باعث میشود تمام دیوارههای قلب دوباره با هم و در یک لحظه منقبض شوند.
🚀 نتایج درمان همگامسازی (CRT) در بیماران منتخب اغلب شگفتانگیز است. با بازگشت هماهنگی به بطنها، قدرت پمپاژ قلب بهبود یافته، ابعاد قلب کوچکتر میشود و علائم نارسایی به طرز محسوسی کاهش مییابد. بسیاری از بیمارانی که کاندید پیوند قلب بودند، با انجام این روش درمانی به زندگی عادی بازگشته و نیاز آنها به بستری شدن در بیمارستان به حداقل رسیده است.
💊 مدیریت دارویی همیشه در کنار روشهای دستگاهی ادامه مییابد. داروهای نارسایی قلب به کاهش فشار روی دیوارههای قلب کمک میکنند تا اثرات مثبت همگامسازی ماندگارتر شود. با این حال، اگر دیسسینکرونی مکانیکی شدید باشد، داروها به تنهایی نمیتوانند مشکل ناهماهنگی فیزیکی را حل کنند و تداخلات الکتریکی باید حتماً از طریق دستگاههای تنظیمکننده اصلاح شوند.
🔬 دیسسینکرونی میتواند در اثر سکتههای قلبی قدیمی نیز ایجاد شود. وقتی بخشی از قلب به بافت مرده (Scar – جای زخم) تبدیل میشود، پیام الکتریکی نمیتواند از آن عبور کند و مجبور است مسیر طولانیتری را طی کند. این تأخیر در مسیر باعث میشود بخشهای سالم قلب زودتر و بخشهای اطراف بافت مرده دیرتر منقبض شوند که نتیجه آن بروز ناهماهنگی در کل ساختار بطن است.
⚡ بررسیهای الکتروفیزیولوژی (EP Study) در موارد پیچیده به پزشک کمک میکند تا مسیرهای دقیق تأخیر پیام را پیدا کند. گاهی ناهماهنگی فقط بین دو بطن نیست، بلکه در داخل خودِ بطن چپ (Intra-ventricular) نیز وجود دارد. شناسایی دقیق این نقاط برای قرار دادن سیمهای باتری در بهترین محل ممکن جهت حداکثر کردن کارایی قلب بسیار حیاتی است.
🩺 پایش طولانیمدت این بیماران شامل تنظیمات دورهای باتری قلب با دستگاههای برنامهریز (Programmer) است. پزشک میتواند زمانبندی شلیک پالسها را به گونهای تغییر دهد که بهترین برونده قلبی حاصل شود. این تنظیمات ظریف، که اغلب تحت هدایت اکوکاردیوگرافی انجام میشود، تضمین میکند که هماهنگی بطنها در بالاترین سطح ممکن باقی بماند.
🏗️ دیسسینکرونی در بیماران مبتلا به کاردیومیوپاتی (Cardiomyopathy – بیماری عضله قلب) شایعتر است. در این افراد به دلیل تغییر شکل کلی قلب، فواصل الکتریکی طولانیتر شده و هماهنگی مکانیکی از بین میرود. درمان زودهنگام ناهماهنگی در این بیماران میتواند از تبدیل شدن یک نارسایی خفیف به یک وضعیت غیرقابل بازگشت و کشنده جلوگیری کند.
🧪 پیشرفتهای علمی جدید منجر به ظهور روشهای تحریک مستقیم سیستم هدایتی مانند “پیسمیکر دسته هیس” (His Bundle Pacing) شده است. در این متد، به جای تحریک مستقیم عضله، سعی میشود از مسیرهای طبیعی برق قلب برای ایجاد هماهنگی استفاده شود. این روشها نویدبخش آیندهای هستند که در آن همگامسازی بطنها به صورت کاملاً فیزیولوژیک و مشابه قلب سالم انجام شود.
✨ درک مفهوم دیسسینکرونی نگاه ما را به قلب از یک پمپ ساده به یک ارکستر سمفونیک تغییر داده است که در آن زمانبندی دقیق، مهمتر از قدرت خام است. بازگرداندن این هماهنگی ظریف، کلید اصلی در درمان نارساییهای پیشرفته قلب و بازگرداندن امید به زندگی در بیمارانی است که قلبشان همآهنگی خود را از دست داده است.
