دریچه پولمونری چیست، چه وظیفه‌ای دارد و چه بیماری‌هایی در آن رخ می‌دهد

🫀 دریچه پولمونری (Pulmonary Valve) یا دریچه ریوی، یکی از دو دریچه قلب است که در سمت راست قرار دارد. این دریچه در ابتدای شریان ریوی واقع شده و وظیفه دارد اجازه دهد خون کم‌اکسیژن از بطن راست خارج شده و برای تصفیه به سمت ریه‌ها برود؛ همچنین این دریچه مانع از بازگشت خون خارج شده به داخل قلب می‌شود.

🍃 ساختار این دریچه نیز مانند دریچه آئورت از سه لته ظریف و نیمه‌ماهی شکل تشکیل شده است. به همین دلیل، این دو دریچه را در کتب پزشکی دریچه‌های “سیمیلونار” (Semilunar) یا نیمه‌هلالی می‌نامند. این لته‌ها بسیار نازک اما منعطف هستند تا بتوانند با هر ضربان قلب، هزاران بار در روز باز و بسته شوند.

🛡️ عملکرد این دریچه به فشار خون در سمت راست قلب بستگی دارد. وقتی بطن راست منقبض می‌شود، فشار خون بر فشار شریان ریوی غلبه کرده و دریچه را باز می‌کند. پس از اتمام انقباض، فشار داخل شریان ریوی باعث می‌شود لته‌ها سریعاً روی هم چفت شوند تا خون به عقب برنگردد و مسیر یک‌طرفه به سمت ریه‌ها حفظ شود.

🧱 تنگی دریچه پولمونری (Pulmonary Stenosis) وضعیتی است که در آن دهانه دریچه باریک شده و لته‌ها به هم چسبیده یا سفت می‌شوند. این مشکل معمولاً از زمان تولد وجود دارد (مادرزادی) و باعث می‌شود بطن راست مجبور شود برای عبور دادن خون از این مسیر تنگ، با قدرت بسیار بیشتری منقبض شود که در درازمدت منجر به بزرگی بطن راست می‌گردد.

🌊 نارسایی دریچه پولمونری (Pulmonary Regurgitation) زمانی رخ می‌دهد که دریچه به طور کامل بسته نمی‌شود و مقداری از خون پس از خروج، دوباره به بطن راست نشت می‌کند. این نشت خون اگر شدید باشد، باعث گشاد شدن بطن راست و ضعیف شدن قدرت پمپاژ آن می‌شود که می‌تواند علائمی مثل خستگی و ورم پاها را به دنبال داشته باشد.

🩺 یکی از دلایل شایع نارسایی این دریچه در بزرگسالان، فشار خون ریوی (Pulmonary Hypertension) است. وقتی فشار در رگ‌های ریه بالا می‌رود، شریان ریوی گشاد شده و لته‌های دریچه دیگر به هم نمی‌رسند. این موضوع باعث می‌شود دریچه “نشت” پیدا کند، در حالی که خودِ ساختار دریچه ممکن است در ابتدا سالم باشد.

🧬 بسیاری از ناهنجاری‌های این دریچه بخشی از بیماری‌های پیچیده‌تر مادرزادی مثل “تترالوژی فالوت” (Tetralogy of Fallot) هستند. نوزادانی که با این مشکلات متولد می‌شوند، ممکن است رنگ پوست متمایل به آبی داشته باشند چون خون کافی به ریه‌ها نمی‌رسد تا اکسیژن دریافت کند؛ این موارد نیاز به جراحی‌های اصلاحی در سنین پایین دارند.

🔍 پزشکان برای بررسی این دریچه از اکوکاردیوگرافی استفاده می‌کنند. با استفاده از تکنولوژی داپلر، سرعت خون عبوری از دریچه پولمونری اندازه‌گیری می‌شود. اگر سرعت خون بسیار بالا باشد، نشان‌دهنده تنگی دریچه است و اگر جریان برگشتی دیده شود، نشان‌دهنده نارسایی دریچه خواهد بود.

🌬️ علائم بیماری‌های دریچه ریوی ممکن است شامل درد قفسه سینه، تنگی نفس هنگام فعالیت، غش کردن یا احساس سنگینی در سمت راست قفسه سینه باشد. در بسیاری از موارد خفیف، فرد هیچ علامتی ندارد و مشکل دریچه به طور اتفاقی در معاینات دوره‌ای یا هنگام شنیدن صدای قلب با گوشی پزشکی کشف می‌شود.

📉 روش‌های درمانی برای تنگی این دریچه بسیار پیشرفت کرده است. یکی از روش‌های رایج، “والولوپلاستی با بالون” (Balloon Valvuloplasty) است؛ در این روش یک لوله باریک که نوک آن بالون دارد از راه رگ‌های پا به سمت قلب هدایت شده و با باد کردن بالون در محل دریچه، گرفتگی آن را باز می‌کنند.

🏗️ تعویض دریچه پولمونری در گذشته نیاز به جراحی قلب باز داشت، اما امروزه در بسیاری از بیماران می‌توان دریچه جدید را با استفاده از کاتتر و بدون باز کردن قفسه سینه جایگذاری کرد. این روش که به آن تعویض دریچه ریوی ترانس‌کاتتر (TPVR) می‌گویند، دوران نقاهت را بسیار کوتاه کرده است.

🛡️ محافظت از این دریچه در برابر عفونت‌ها نیز اهمیت دارد. اگرچه اندوکاردیت در سمت راست قلب نسبت به سمت چپ کمتر شایع است، اما در افرادی که دریچه مصنوعی دارند یا از داروهای تزریقی استفاده می‌کنند، خطر عفونت دریچه ریوی جدی است و می‌تواند باعث تخریب سریع لته‌ها شود.

🧱 سلامت ریه‌ها تاثیر مستقیمی بر طول عمر دریچه پولمونری دارد. بیماری‌های مزمن ریوی مثل برونشیت یا آمفیزم که باعث تخریب بافت ریه می‌شوند، مقاومت عروقی را بالا برده و فشار مستقیمی به دریچه ریوی و بطن راست وارد می‌کنند؛ بنابراین ترک سیگار بهترین راه برای محافظت غیرمستقیم از این دریچه است.

🍎 ورزش منظم به تقویت بطن راست کمک می‌کند تا بتواند خون را با راندمان بهتری از دریچه پولمونری عبور دهد. با این حال، در افرادی که دچار تنگی شدید این دریچه هستند، فعالیت‌های فیزیکی سنگین باید تحت نظر پزشک باشد تا فشار ناگهانی باعث از هوش رفتن یا آریتمی نشود.

✨ در نهایت، دریچه پولمونری دروازه ورود خون به دنیای اکسیژن است. اگرچه این دریچه در سمتی از قلب قرار دارد که فشار کمتری را تحمل می‌کند، اما نقش آن در تصفیه خون و سلامت ریه‌ها غیرقابل انکار است. توجه به سلامت کلی بدن و سیستم تنفسی، بهترین راه برای تضمین عملکرد مادام‌العمر این دریچه است.